"Ο Φάουστ" του Γκαίτε – Διαβάστε την ιστορία του

O ΦΑΟΥΣΤ είναι πιθανότατα ιστορικό πρόσωπο που έζησε το 16ο αιώνα στη Γερμανία και αποτελεί χαρακτηριστικό εκπρόσωπο του ανήσυχου και ερευνητικού πνεύματος του ανθρώπου της Αναγέννησης. Ο Φάουστ καυχιόταν ότι είχε τις πιο απίστευτες μαγικές ικανότητες. Από αρκετά ιστορικά ντοκουμέντα προκύπτει ότι διάφοροι ισχυροί άνθρωποι θέλησαν να επωφεληθούν από τον Φάουστ, κωθώς η αστρολογία τότε θεωρούνταν σοβαρή επιστήμη. Υπάρχουν όμως μαρτυρίες ότι ο Φάουστ κυνηγήθηκε ως ύποπτο υποκείμενο. Ένα ντοκουμέντο του 1539 τον αναφέρει ως νεκρό. Ήδη λίγες δεκαετίες αργότερα δημιουργούνται θρύλοι για τις παράξενες συνθήκες του θανάτου του. Σύμφωνα με κάποιο χρονικό, ο διάβολος στραγγάλισε τον Φάουστ στο Μπράισγκαου. Ο Λούθηρος αναφέρει στους συνδαιτυμόνες του τον Φάουστ, ήδη το 1535 και το 1537, ως κάποιον που κάνει συμφωνία με το Διάβολο. Έχουμε ήδη την ιδέα της συμφωνίας με το Διάβολο, το κεντρικό στοιχείο από την Ιστορία του Δρος Γιόχαν Φάουστους μέχρι τον Γκαίτε και τον Τόμας Μαν.

Στις πιο παλιές ιστορίες για τον Φάουστ, ο πρωταγωνιστής αποτελεί μόνο την ενσάρκωση ενός πεπρωμένου της ψυχής. Ο Γκαίτε δημιουργεί από αυτό έναν ζωντανό άνθρωπο με όλη την αντιφατικότητα της ύπαρξης. Πώς θα μπορούσε όμως ο Διάβολος, που έχει κεντρική σημασία στην παράδοση του Φάουστ, να παρουσιαστεί χωρίς να ακυρώσει ολόκληρο το μύθο του Φάουστ, από ένα πνεύμα του Διαφωτισμού;

Πώς θα μπορούσε γενικά να εμφανιστεί με αληθοφάνεια ως δραματικό πρόσωπο το 18ο αιώνα; Αυτή ήταν για τον Γκαίτε η βασική δυσκολία. Έτσι εξηγείται και το γεγονός ότι, μετά την πρώτη φάση της δημιουργίας του έργου, μετά το 1800, ο Γκαίτε διαμόρφωσε έτσι τη συνάντηση του Φάουστ με τον Μεφιστοφελή στις δύο σκηνές του σπουδαστηρίου, ώστε ο Διάβολος να παρουσιάζεται και να ορίζεται με τέτοιον τρόπο ώστε να ανταποκρίνεται στη μοντέρνα σκέψη και ευαισθησία. Ο Γκαίτε ψυχολογεί το Διάβολο. Ο Μεφιστοφελής γίνεται στο έργο του ένα αρνητικό, μηδενιστικό alter ego του Φάουστ, που εξελίσσεται σε μια συγκεκριμένη φάση τόσο αποφασιστικά ώστε από εκείνο το σημείο δρα μαζί με τον Φάουστ σε όλα τα γεγονότα… Έτσι, από το Διάβολο της θρησκευτικής παράδοσης δημιουργήθηκε η μυθολογική μεταφορά μιας ψυχολογικής, σύγχρονης θέσης.

Φτιάχνοντας τον Μεφιστοφελή ως αντίποδα της ιδεαλιστικής-φιλόδοξης ύπαρξης του Φάουστ, ο Γκαίτε εκφράζει την προτίμησή του στις αντιφατικές μορφές και δομές. Στο πλαίσιο της παράδοσης του Φάουστ, αυτή η αντιφατικότητα σημαίνει ότι ο Φάουστ δεν είναι πια ανάμεσα στον ουρανό και την κόλαση, σύμφωνα με τη θεολογική αντίληψη, αλλά βρίσκεται σε εσωτερικό διχασμό. Ο Μεφιστοφελής ενσαρκώνει επομένως ένα διχασμένο αλλά και αξεδιάλυτο και ανυπέρβλητο συστατικό στοιχείο της ίδιας του της ύπαρξης.

Στην παράδοση της ιστορίας του Φάουστ μέχρι την εποχή του Γκαίτε το θηλυκό στοιχείο δεν έχει καμιά ενδιαφέρουσα ανθρώπινη μορφή και καμιά αυτοτελη αξία. Υπηρετεί μόνο τον αισθησιακό πειρασμό στον οποίο πέφτει ο Φάουστ και τον φέρνει πιο κοντά στην κόλαση. Ακόμη και η Ελένη λειτουργεί ως εταίρα στις υπηρεσίες του Μεφιστοφελή. Ο Γκαίτε βρέθηκε αντιμέτωπος με ένα μεγάλο έργο. Με τη Μαργαρίτα δημιούργησε μια μορφή που συγκινεί ανθρώπινα, που έχει το δικό της τραγικό πεπρωμένο και με τη μοίρα της καταγγέλλει την κυριολεκτικά φονική απέχθεια προς τα «ξεπεσμένα» κορίτσια ως μια απαράδεκτη κατάσταση της εποχής. Ο Γκαίτε δημιούργησε επίσης ένα θηλυκό πλάσμα του οποίου ο αισθησιασμός εμφανίζεται ως φυσικός και με κανέναν τρόπο δεν υποτιμάται ως αμαρτωλός.  

Με αφορμή την επέτειο θανάτου του, Γιόχαν Βόλφγκανγκ Φον Γκαίτε, γερμανού φιλόσοφου και συγγραφέα, παραθέτουμε ένα απόσπασμα από τον πρώτο μονόλογο του Φάουστ.

“Αχ! σπούδασα φιλοσοφία
και νομική και γιατρική,
και αλί μου και θεολογία
με κόπο και μ’ επιμονή·
και να με δω με τόσα φώτα,
εγώ μωρός, όσο και πρώτα!
Με λένε μάγιστρο, ακόμα δόκτορα,
και σέρνω δέκα χρόνια τώρα
από τη μύτη εδώ κι εκεί
τους μαθητές μου — και το βλέπω δεν μπορεί
κανένας κάτι να γνωρίζει!
Λες την καρδιά μου αυτό φλογίζει.
Ναι, πιότερα ξέρω παρά όλοι μαζί,
γιατροί, δικηγόροι, παπάδες, σοφοί·
δισταγμοί, υποψίες δε με ταράζουν,
κόλασες, διάολοι δε με τρομάζουν —
έτσι όμως κι η χαρά μού είναι φευγάτη,
δεν το φαντάζομαι πως ξέρω κάτι
καλό στον κόσμο να το διδάξω,
να τον φωτίσω, να τον αλλάξω.
Ούτ’ έχω δα καλά και πλούτο,
δόξα, τιμές στον κόσμο τούτο.
Μήτε σκυλί έτσι θα ‘θελα να ζει!
Γι’ αυτό έχω στη μαγεία παραδοθεί,
μήπως το πνεύμα το στόμα ανοίξει
κι η δύναμή του μη μου δείξει
κάποια μυστήρια, ώστε άλλο εδώ
να μην παιδεύουμαι να πω
ό,τι δεν ξέρω, να γνωρίσω τι
βαθιά τον κόσμο συγκρατεί,
κάθε αφορμή και σπόρο ν’ αντικρίσω
και κούφια λόγια πια να μην πουλήσω.
Να ‘βλεπες, φως του φεγγαριού,
τον πόνο μου στερνή φορά,
τις ώρες του μεσονυχτιού,
που εδώ σε πρόσμενα συχνά,
πώς σε βιβλία, χαρτιά σωρό
σύντροφο σ’ είχα θλιβερό:
Αχ! να μπορούσα στις ψηλές
μ’ εσέ ν’ ανέβαινα κορφές,
με στοιχειά στα σπήλαια να πετούσα,
στο θάμπος σου λιβάδια να γυρνώ,
κάθε γνώσης τινάζοντας καπνό
στο δρόσος σου να ξαρρωστούσα”!