«Θέλουμε να ζούμε όπως οι ρίζες μέσα στη γη»: Μαθήματα συμβίωσης με την τεχνολογία από μια φυλή ιθαγενών

Τις συνέπειες της πρόσβασης στο διαδίκτυο στα νεότερα μέλη της Γκουαρανί, μιας φυλής ιθαγενών της Νότιας Αμερικής, με διακύδευμα τα ήθη και τις παραδόσεις της κοινότητας, αποκαλύπτει σε αφιέρωμα της ισπανικής εφημερίδας EL PAIS, αλλά και τις εφευρετικές προσπάθειες της κοινότητας να βρει μια ισορροπία ανάμεσα στη χρήση του διαδικτύου και τη διατήρηση της ταυτότητάς της.

Σύμφωνα με το αφιέρωμα, απρόσμενες συνέπειες είχε το 2021 η άφιξη του διαδικτύου μέσω δορυφόρου στη Γη των Αυτοχθόνων Τενόντε Πορά, μια περιοχή που αποτελείται από επτά κοινότητες της φυλής Γκουαρανί, νότια του Σάο Πάολο της Βραζιλίας.

Τα νεότερα μέλη των κοινοτήτων άρχισαν να απομακρύνονται από τις συλλογικές δραστηριότητες⋅ σταμάτησαν να πηγαίνουν στα ιερά για προσευχή και να συμμετέχουν στα «μουτιράο», τις παραδοσιακές κοινές δράσεις της κοινότητας. Αντί γι’ αυτό, περνούσαν τα βράδια τους στα κινητά τηλέφωνα, βλέποντας βίντεο στο TikTok, παίζοντας ασταμάτητα παιχνίδια και παρακολουθώντας πορνογραφικό περιεχόμενο.

Παρότι το διαδίκτυο βοήθησε την πολιτική οργάνωση της διακοινοτικής επιτροπής της περιοχής, η οποία αποτελείται από 23 κοινότητες που ζουν σε πέντε διαφορετικές αυτόχθονες περιοχές στα νότια του Σάο Πάολο, τελικά δημιουργούσε περισσότερα προβλήματα παρά λύσεις, σε βαθμό που οι γηραιότεροι της κοινότητας αποφάσισαν να διακόψουν τη σύνδεση στο διαδίκτυο και αφαίρεσαν τα καλώδια.

«Το διαδίκτυο είναι ένα εργαλείο που μπορεί να παγιδεύσει τις αυτόχθονες κοινότητες, γιατί δεν είμαστε συνηθισμένοι σε αυτό. Οι άνθρωποι σταματούν να μαθαίνουν τις πολιτιστικές τους παραδόσεις και καταλήγουν να βλέπουν περιεχόμενο που δεν σέβεται τις γυναίκες, ενθαρρύνει τη βία και προωθεί την κατανάλωση αλκοόλ. Αρχίζουν ακόμη και να γελούν με τις δυστυχίες των άλλων μέσα από αστεία βίντεο που διαδίδονται γρήγορα», δήλωσε στην εφημερίδα EL PAÍS η Τζερά Γκουαρανί, μία από τις ηγέτιδες της κοινότητας Τενόντε Πορά.

Ωστόσο, η απλή αποσύνδεση από το διαδίκτυο δεν έλυσε το πρόβλημα. Λόγω της κοντινής απόστασης της περιοχής από τη μητροπολιτική περιοχή του Σάο Πάολο, οι νεότεροι κάτοικοι άρχισαν απλώς να αναζητούν σημεία με WiFi και κάποιες φορές εξαφανίζονταν για ολόκληρες ημέρες.

«Ξεκινήσαμε μια σειρά συζητήσεων για να βρούμε έναν συλλογικό τρόπο αντιμετώπισης του προβλήματος. Βοηθήσαμε τους ηλικιωμένους να καταλάβουν ότι δεν υπάρχει επιστροφή στο παρελθόν, ότι το διαδίκτυο είναι σαν την τηλεόραση: ήρθε για να μείνει. Και οι νεότεροι κατάλαβαν επίσης ότι δεν μπορούσαν να βυθιστούν σε αυτόν τον τρόπο ζωής, γιατί θα κατέστρεφε τον τρόπο ζωής των Γκουαρανί», ανέφερε στην EL PAIS ο Πέδρο Έκμαν από την ομάδα Intervozes, η οποία συνεργάζεται σε τεχνολογικά προγράμματα με τη διακοινοτική επιτροπή.

 

Από μεριάς της, η Γκουαρανί υποστηρίζει ότι το διαδίκτυο επιδείνωσε προβλήματα που είχαν ήδη εμφανιστεί με την εξάπλωση των κινητών τηλεφώνων στα νεότερα μέλη. «Όσοι έχουν κινητά τηλέφωνα σταματούν να καταλαβαίνουν τι λένε οι άλλοι, χάνουν πολύ χρόνο και φτάνουν στο σημείο να μην προσέχουν ούτε τα παιδιά τους, τα εγγόνια τους, τον σύζυγο ή τη σύζυγό τους», ανέφερε χαρακτηριστικά.

Για αυτόν τον λόγο δημιουργήθηκε η πλατφόρμα «Nhandeflix», με στόχο να ενισχύσει την πολιτισμική τους ταυτότητα και να αναδείξει όσα συμβαίνουν μέσα στις ίδιες τις κοινότητές τους.

«Διαδίκτυο των Γκουαρανί»: Μια πλατφόρμα περιεχομένου από και προς τα μέλη της κοινότητας

Η λύση δεν βρέθηκε αμέσως. Αρχικά, οι οργανώσεις Intervozes και Coolab σχεδίασαν έναν τρόπο μερικού περιορισμού της πρόσβασης στο διαδίκτυο. Με τη βοήθεια ενός μικρού υπολογιστή Raspberry και λογισμικού αποκλεισμού Pi-hole, απέκλεισαν την πρόσβαση σε ιστοσελίδες με πορνογραφικό περιεχόμενο και στοιχηματισμό από την περιοχή. Παράλληλα, πλατφόρμες όπως το YouTube και το TikTok μπλοκάρονταν κατά τη διάρκεια της νύχτας.

«Η πρώτη προσπάθεια ήταν να αποκλείσουμε τα πάντα, εκτός από εφαρμογές ανταλλαγής μηνυμάτων όπως το WhatsApp και το Telegram. Το πρόβλημα ήταν ότι οι νέοι κατάφερναν να παρακάμπτουν αυτούς τους περιορισμούς με τη χρήση υπηρεσιών VPN», εξηγεί ο Έκμαν.

Το 2022, μετά από αρκετές αποτυχημένες προσπάθειες, γεννήθηκε η ιδέα για τη δημιουργία μιας πλατφόρμας με περιεχόμενο από και για τους Γκουαρανί.

Στη γλώσσα Γκουαρανί, η λέξη «nhandé» σημαίνει «εμείς» ή «δικό μας». «Για να αποφύγουμε μια λογική απαγορεύσεων, προτείναμε τη δημιουργία ενός τοπικού διακομιστή περιεχομένου. Κάθε κοινότητα διαθέτει έναν μικρό υπολογιστή με κάρτα μνήμης γεμάτη ταινίες, βίντεο, ηχητικά αρχεία, ακόμη και podcast, στα οποία μπορούν να έχουν πρόσβαση όλοι. Με αυτόν τον τρόπο προσφέρουμε μια εναλλακτική λύση, ένα “διαδίκτυο των Γκουαρανί”», λέει ο Λούκας Κέσε από τη διακοινοτική επιτροπή, στο μικρό ντοκιμαντέρ για το Nhandeflix.

Όπως εξηγεί η EL PAIS, το Nhandeflix λειτουργεί σαν ένα τοπικό εσωτερικό δίκτυο (intranet). Χρησιμοποιεί μια γνώριμη μορφή, παρόμοια με τις μεγάλες πλατφόρμες streaming, αλλά είναι διαθέσιμο μόνο μέσα στις ίδιες τις κοινότητες.

Η διεύθυνση nhandeflix.com δεν υπάρχει στο διαδίκτυο, όμως το πρόγραμμα λειτουργεί για τις 23 κοινότητες μέσω πρόσβασης στην τοπική πλατφόρμα. Χρησιμοποιεί το λογισμικό Jellyfin, με περιβάλλον παρόμοιο με αυτό του Netflix, και μπορεί να χρησιμοποιηθεί από κινητά τηλέφωνα.

Η αρχική επιλογή του περιεχομένου έγινε από τη διακοινοτική επιτροπή. «Το μεγαλύτερο μέρος αυτού του υλικού υπάρχει ήδη στο διαδίκτυο, αλλά κανείς δεν το έβλεπε. Οι αλγόριθμοι οδηγούν τους χρήστες σε άλλες επιλογές, ακόμη και όταν ενδιαφέρονται για αυτού του είδους το περιεχόμενο», σημειώνει ο Έκμαν.

Το Nhandeflix όπλο των κοινοτήτων «στη μάχη για τον έλεγχο του χρόνου»

Μέσω της πλατφόρμας, οι χρήστες μπορούν να βρουν πολιτιστικό περιεχόμενο των Γκουαρανί, όπως το «Roda Cutia», ένα παιδικό τραγούδι της φυλής, το «Bicicletas de Nhanderú», ένα ντοκιμαντέρ για μια κοινότητα Γκουαρανί-Μμπιά στη νότια Βραζιλία, το «Xondaro Mbaraete», ένα ντοκιμαντέρ για τη μεταφορά της γνώσης και της σοφίας των Γκουαρανί από γενιά σε γενιά, καθώς και το «Como a noite apareceu», μια ταινία μυθοπλασίας βασισμένη σε έναν θρύλο της κοινότητας.

Η πλατφόρμα περιλαμβάνει επίσης υλικό από άλλες αυτόχθονες ομάδες, όπως το «A Arca dos Zo’é» (1993), που καταγράφει μια ιστορική συνάντηση μεταξύ των κοινοτήτων Γουαϊάπι και Ζοέ στον Αμαζόνιο.

«Εκτός από ντοκιμαντέρ και ταινίες για τη ζωή των αυτοχθόνων λαών, αλλά και περιεχόμενο με εκπαιδευτικό και πιο υγιές χαρακτήρα, θέλουμε να αναδείξουμε έργα που δημιουργήθηκαν στις δικές μας περιοχές», λέει η Τζερά Γκουαρανί. Για αυτόν τον λόγο, το Nhandeflix περιλαμβάνει και βίντεο που έχουν γυριστεί μέσα στις ίδιες τις κοινότητες της περιοχής.

Κατά τη διάρκεια παρουσίασης της πλατφόρμας σε μία από τις κοινότητες, ο νεαρός Καράι Τιάγκο έδειξε ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τα «βίντεο που βοηθούν στην ευαισθητοποίηση των νέων», καθώς, όπως είπε, «είναι δύσκολο να διατηρήσουμε τον τρόπο ζωής των Γκουαρανί».

Σύμφωνα με τον Λούκας Κέσε, η πρόκληση αυτή δεν αφορά μόνο τη «μάχη για τη γη και τον χώρο», αλλά και τη «μάχη για τον έλεγχο του χρόνου».

Από την έναρξη λειτουργίας του Nhandeflix έχουν εμφανιστεί και νέα προβλήματα. Για παράδειγμα, ορισμένες οικογένειες αποφάσισαν να εγκαταστήσουν οπτική ίνα αντί για την κοινοτική δορυφορική σύνδεση, καθώς ο γρήγορος ρυθμός και η ατελείωτη κύλιση των μεγάλων διαδικτυακών πλατφορμών έχουν ήδη επηρεάσει πολλές κοινότητες.

Παράλληλα, η αποθήκευση του περιεχομένου του Nhandeflix σε κάρτες μνήμης αποδείχθηκε μια δύσκολη διαδικασία, καθώς απαιτεί συχνές ανανεώσεις και τεχνικές παρεμβάσεις.

Για να αντιμετωπίσει αυτά τα ζητήματα, η διακοινοτική επιτροπή βρίσκεται σε συζητήσεις με την Intervozes, για τη δημιουργία μιας ιστοσελίδας, ακόμη και ενός δικού τους κέντρου δεδομένων στην περιοχή.

«Οι Γκουαρανί σκέφτονται να επενδύσουν όλα όσα έχουν σε ένα κοινοτικό κέντρο δεδομένων, το οποίο θα διαχειρίζονται οι ίδιοι. Γενικά, όλο αυτό αποτελεί μια μορφή τεχνολογικής αξιοποίησης από τους Γκουαρανί. Λένε: δεν θα αφήσουμε την τεχνολογία να καταστρέψει τον κόσμο μας. Θα την προσαρμόσουμε στις ανάγκες μας, ώστε να μπορέσουμε να διατηρήσουμε τον τρόπο ζωής μας», εξηγεί ο Έκμαν.

Όπως υπογραμμίζει το αφιέρωμα της ισπανικής εφημερίδας, το Nhandeflix δεν είναι ένα εγχείρημα ψυχαγωγίας που προσπαθεί να ανταγωνιστεί το Netflix. Πρόκειται κυρίως για μια προσπάθεια αυτονομίας και για αυτό που η Τζερά Γκουαρανί και ο Κέσε αποκαλούν «τεχνολογίες επάρκειας»: εργαλεία που στηρίζουν διαφορετικές αξίες, πέρα από την υπερβολή, τη συσσώρευση και τη φυγή προς τον καταναλωτισμό.

«Δεν θέλουμε να ζούμε σαν διακοσμητικές φιγούρες των κοινωνικών δικτύων», λέει η Τζερά Γκουαρανί. «Θέλουμε να ζούμε όπως οι ρίζες μέσα στη γη».

Διαβάστε επίσης:

Οι αυτόχθονες πληθυσμοί ορίζουν τη γη τους…μόνο κατά το ήμισυ

Δείτε όλες τις ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο στο koutipandoras.gr