Τέξας: Όταν οι καουμπόηδες πολεμούσαν τον καπιταλισμό

Υπάρχει μια εικόνα του Τέξας που έχει εγκατασταθεί τόσο βαθιά στο συλλογικό φαντασιακό ώστε μοιάζει σχεδόν φυσική: άνθρωποι σκληροί, αυτάρκεις, καχύποπτοι απέναντι σε κάθε συλλογικότητα, πιστοί στη θρησκεία της ελεύθερης αγοράς και του ατομικισμού. Είναι μια εικόνα που η σύγχρονη Δεξιά καλλιέργησε επίμονα, ξαναγράφοντας την ιστορία για να εξαφανίσει οτιδήποτε δεν ταίριαζε στην αφήγησή της. Κι όμως, το αληθινό Τέξας υπήρξε κάποτε ένα από τα πιο εκρηκτικά εργαστήρια αντικαπιταλιστικής σκέψης και δράσης στην αμερικανική ήπειρο, ένας τόπος όπου οι καουμπόηδες, οι βαμβακοπαραγωγοί και οι σιδηροδρομικοί συγκρότησαν ένα μέτωπο απέναντι στην επέλαση της οικονομικής ολιγαρχίας και παραλίγο να ανατρέψουν την ίδια την έννοια της ιδιοκτησίας.

Το προπατορικό αμάρτημα της μνήμης

Το Τέξας είναι κόκκινο. Αυτή η φράση, επαναλαμβανόμενη σαν λιτανεία στους τηλεοπτικούς χάρτες των εκλογικών βραδιών στις ΗΠΑ, έχει αποκτήσει το βάρος του αυτονόητου. Κι όμως, το χρώμα αυτό σήμαινε κάποτε κάτι εντελώς διαφορετικό: όχι τη ρεπουμπλικανική επικράτεια, αλλά την κόκκινη σημαία της εξέγερσης ενάντια στην «εξουσία του χρήματος». Το γεγονός ότι αυτή η ιστορία έχει σχεδόν ολοκληρωτικά εξοβελιστεί  δεν είναι κάποιο ατύχημα, αλλά το αποτέλεσμα μιας μακράς και επίμονης πολιτικής αλχημείας που μετέτρεψε την ιστορία της ταξικής σύγκρουσης σε μύθο του συντηρητικού ατομικισμού.

Για να καταλάβουμε πώς συντελέστηκε αυτή η αλχημεία, πρέπει να γυρίσουμε πίσω, στη δεκαετία του 1870. Το Τέξας μόλις είχε βγει από τον Εμφύλιο Πόλεμο οικονομικά συντετριμμένο. Η πολιτειακή κυβέρνηση, σε μια απέλπιδα προσπάθεια να προσελκύσει επενδύσεις, άνοιξε διάπλατα τις πόρτες της στο κεφάλαιο πουλώντας φθηνά τη γη, με προνομιακές συμφωνίες και φορολογικές απαλλαγές. Σιδηροδρομικές εταιρείες, χρηματιστικά ιδρύματα και επενδυτές από τον Βορρά και την Ευρώπη εισέβαλαν με αυτόν τον τρόπο στην πολιτεία για να αποσπάσουν ό,τι μπορούσαν.

Η πιο εμβληματική περίπτωση είναι αυτή του Capitol Syndicate, μιας κοινοπραξία βόρειων επιχειρηματιών και Ευρωπαίων κεφαλαιούχων που χρηματοδότησε την ανέγερση του Καπιτωλίου του Τέξας με αντάλλαγμα τρία εκατομμύρια στρέμματα κτηνοτροφικής γης. Το δημόσιο κτήριο ανταλλάχθηκε με τη δημόσια γη, δηλαδή η έδρα της πολιτειακής εξουσίας ανεγέρθηκε πάνω στην απαλλοτρίωση της κοινής κληρονομιάς των τεξανών.

Την ίδια στιγμή, μια τεχνολογική καινοτομία, το αγκαθωτό συρματόπλεγμα, άλλαζε το τοπίο με τρόπο βίαιο και αμετάκλητο. Οι νέοι γαιοκτήμονες, χρησιμοποιώντας αυτό που οι αγρότες αποκαλούσαν περιφρονητικά «το σκοινί του διαβόλου», άρχισαν να περιφράζουν τεράστιες εκτάσεις γης που προηγουμένως λειτουργούσαν ως κοινοί βοσκότοποι. Οι ελεύθεροι βοσκότοποι που ήταν η υλική βάση για την επιβίωση χιλιάδων μικρών κτηνοτρόφων άρχισαν να χάνονται μέρα με τη μέρα, πνιγμένοι στο μέταλλο των νέων βαρώνων.

Σε αυτή την αρχική βία προστέθηκε και ο οικονομικός στραγγαλισμός από τη διάταξη του συστήματος ενεχυρίασης της σοδειάς. Οι βαμβακοπαραγωγοί, χωρίς ρευστό στην αρχή της καλλιεργητικής περιόδου, δανείζονταν από εμπόρους και τραπεζίτες με τοκογλυφικούς όρους, δηλαδή με προσαυξήσεις από 100% έως και 200% στα απαραίτητα αγαθά, συντονισμένη υποτίμηση της σοδειάς, επιτόκια που κρατούσαν τον παραγωγό μόνιμα χρεωμένο. Το αποτέλεσμα ήταν μια μαζική διαδικασία απαλλοτρίωσης.  Οι οικογένειες που καλλιεργούσαν τη γη επί γενεές βρέθηκαν ξαφνικά ενοικιαστές σε κτήματα που κάποτε τους ανήκαν.

Η γέννηση της ταξικής οργής

Αυτό που οι νέοι αφέντες του Τέξας δεν είχαν υπολογίσει ήταν η αντίδραση που επακολούθησε. Και η αντίδραση ήρθε όχι με όρους ατομικής εξέγερσης, όπως θα ήθελε ο μετέπειτα συντηρητικός μύθος, αλλά με όρους συλλογικής δράσης που θα ζήλευαν τα πιο μαχητικά ευρωπαϊκά εργατικά κινήματα της εποχής.

Στο Πάνχαντλ, οι καουμπόηδες οργάνωσαν απεργίες ενάντια στα μεγάλα ράντσα. Ξέσπασαν οι αποκαλούμενοι «πόλεμοι της κοπής των φραχτών» όπου ομάδες αγροτών και κτηνοτρόφων άρχισαν να κόβουν συστηματικά τα συρματοπλέγματα που είχαν κλείσει τους παλιούς κοινούς βοσκότοπους, μια πράξη δολιοφθοράς που στην ουσία συνιστούσε την κήρυξη ταξικού πολέμου ενάντια στην ίδια την έννοια της ιδιωτικής ιδιοκτησίας. Την ίδια περίοδο, η Μεγάλη Απεργία των Νοτιοδυτικών, υπό την ηγεσία του συνδικαλιστή Μάρτιν Άιρονς, παρέλυε το σιδηροδρομικό δίκτυο, ενώνοντας στην πράξη τους βιομηχανικούς εργάτες με τον αγροτικό κόσμο.

Μέσα σε αυτό το εκρηκτικό πλαίσιο γεννήθηκε η Νότια Αγροτική Συμμαχία, ένα κίνημα που ξεκίνησε από τους βαμβακοπαραγωγούς αλλά γρήγορα άνοιξε τις πόρτες του στους σιδηροδρομικούς και σε άλλους μισθωτούς εργάτες. Το ερώτημα που ένωνε αυτούς τους ανθρώπους ήταν απλό και βαθιά ανατρεπτικό: γιατί «εκείνοι που εργάζονται περισσότερο παίρνουν τα λιγότερα, και εκείνοι που εργάζονται λιγότερο παίρνουν τα περισσότερα»;

Η διακήρυξη του κινήματος μιλούσε με όρους που σήμερα θα μας φαίνονταν σχεδόν μπλανκιστές: «επαίσχυντες καταχρήσεις που υφίστανται σήμερα οι βιομηχανικές τάξεις από τα χέρια αλαζονικών καπιταλιστών και πανίσχυρων εταιρειών». Δεν ήταν σχήμα λόγου. Ήταν η ακριβής αποτύπωση μιας καθημερινότητας που βίωναν χιλιάδες άνθρωποι της υπαίθρου και των πόλεων και που αποφάσισαν ότι δεν ήταν διατεθειμένοι να την ανεχθούν άλλο.

Ο Μαρξ φοράει στετσόν

Από αυτή τη συμμαχία σιδηροδρομικών και βαμβακοπαραγωγών, εργατών γης και μικροκτηνοτρόφων, προέκυψε μια πολιτική οργάνωση που συγκλόνισε το Τέξας, το Λαϊκό Κόμμα (People’s Party) ή, με την αυθεντική και αδιάφθορη σημασία του όρου, οι «λαϊκιστές». Μέσα σε λίγα μόλις χρόνια, το νέο αυτό μόρφωμα έγινε η δεύτερη μεγαλύτερη πολιτική δύναμη στην πολιτεία, ξεπερνώντας το Ρεπουμπλικανικό Κόμμα και απειλώντας ευθέως την κυριαρχία των Δημοκρατικών.

Η επίσημη εφημερίδα του κινήματος, ο «Νότιος Ερμής», διατύπωνε τη σύγκρουση με μια γλώσσα που θα την χαρακτηρίζαμε ανοιχτά μαρξιστική αν δεν γνωρίζαμε ότι οι συντάκτες της μάλλον δεν είχαν ανοίξει ποτέ το «Κεφάλαιο»: «Υπήρχε πάντα μια πικρή και αδυσώπητη σύγκρουση μεταξύ του καπιταλιστή και του εργάτη, και αυτός ο ανελέητος αγώνας θα συνεχιστεί όσο υπάρχει μισθωτή εργασία, διότι ο καπιταλιστής πάντα επιδιώκει να υποδουλώσει τον εργάτη».

Ο Τόμας Νάτζεντ, υποψήφιος κυβερνήτης των λαϊκιστών και ένας από τους πνευματικούς ηγέτες του κινήματος, κατήγγειλε αυτό που αποκαλούσε «πλουτοκρατικό καπιταλισμό» δίνοντας έμφαση όχι μόνο στην υλική εκμετάλλευση αλλά και στην πνευματική ταπείνωση που αυτή συνεπάγεται. Το σύστημα, έλεγε, «στερεί από την ιδιοφυΐα τη δόξα της, καθιστά τη διάνοια αγγαρειοφόρο και σκλάβο, και αξιοποιεί τα επιτεύγματα της επιστήμης για να λεηλατεί τα χρηματιστήρια και να διογκώνει τα περιθώρια κέρδους». Δεν επρόκειτο απλώς για μια οικονομική καταγγελία, αλλά για μια υπαρξιακή κραυγή ενάντια σε έναν κόσμο που μετέτρεπε τα πάντα σε εμπόρευμα.

Η πλατφόρμα του Λαϊκού Κόμματος στόχευε ευθέως την καρδιά του συστήματος καθότι διεκδικούσε νομική αναγνώριση των εργατικών σωματείων, κατάργηση της καταναγκαστικής εργασίας των καταδίκων που χρησιμοποιούνταν ως απεργοσπαστικός μηχανισμός, θεσμοθέτηση της οκτάωρης εργάσιμης ημέρας. Οι σιδηρόδρομοι και οι τηλεπικοινωνίες, υποστήριζαν, έπρεπε να περάσουν σε κοινή ιδιοκτησία προς όφελος του κοινωνικού συνόλου. Και η γη που είχαν αρπάξει οι εταιρείες και οι ξένοι επενδυτές έπρεπε να επιστρέψει στον λαό, με άμεσους περιορισμούς στην ιδιοκτησία από αλλοδαπούς κεφαλαιούχους και υποχρέωση εγκατάλειψης των εκτάσεων που δεν χρησιμοποιούνταν παραγωγικά. Ήταν, όπως έλεγαν οι ίδιοι οι λαϊκιστές, θέμα στοιχειώδους δικαιοσύνης καθότι η πολιτεία είχε προδώσει τον λαό, «κλέβοντας τη μορφή του ουρανού για να υπηρετήσει τον σκοπό του Άδη».

Το 1894, ο Νάτζεντ ήρθε δεύτερος στις εκλογές για κυβερνήτη, ξεπερνώντας τον Ρεπουμπλικανό υποψήφιο και αναδεικνύοντας το Λαϊκό Κόμμα στην κύρια αντιπολιτευτική δύναμη του Τέξας. Μέσα σε λίγα χρόνια, οι λαϊκιστές κατάφεραν να στείλουν 22 πολιτειακούς βουλευτές και δύο πολιτειακούς γερουσιαστές στο Όστιν. Ως μειοψηφία, αποδείχθηκαν απροσδόκητα αποτελεσματικοί, συνεργαζόμενοι με την πιο προοδευτική πτέρυγα του Δημοκρατικού Κόμματος για να περάσουν μεταρρυθμίσεις που η ελίτ θεωρούσε αδιανόητες λίγα χρόνια νωρίτερα.

Όταν οι δημοσιογράφοι της εποχής κατηγόρησαν το κίνημα για «σοσιαλισμό», ο Νάτζεντ μετέτρεψε τον «προσβλητικό» χαρακτηρισμό σε παράσημο τιμής: «Αν οι φιλάργυροι και ανόητοι άνθρωποι το αποκαλούν σοσιαλισμό, ας μην ταραζόμαστε. Αυτός ο σοσιαλισμός βρίσκεται τόσο κοντά στον γνήσιο Χριστιανισμό που μπορούμε κάλλιστα να τον καλωσορίσουμε».

 Η προδοσία των Δημοκρατικών

Το Δημοκρατικό Κόμμα του Τέξας αντιλήφθηκε εγκαίρως τον υπαρξιακό κίνδυνο. Αν η πολιτική αντιπαράθεση διαμορφωνόταν γύρω από τη σύγκρουση ανάμεσα στις μάζες και τις ελίτ, ο παραδοσιακός δικομματισμός θα κατέρρεε. Η απάντηση ήταν μια εκστρατεία τρομοκρατίας και εκλογικής νοθείας που θα έκανε τις χειρότερες στιγμές της βαλκανικής πολιτικής ιστορίας να μοιάζουν με υπόδειγμα κοινοβουλευτικής ευπρέπειας.

Σε ολόκληρο το Τέξας, οι τραμπούκοι των Δημοκρατικών στήνονταν έξω από τα εκλογικά κέντρα απειλώντας με βία οποιονδήποτε τολμούσε να ψηφίσει «λαϊκιστικά». Οι κάλπες νοθεύονταν συστηματικά, τα ψηφοδέλτια του Λαϊκού Κόμματος καταστρέφονταν ή απλώς δεν καταμετρούνταν. Ένας από τους μπράβους καυχήθηκε δημοσίως ότι η παρουσία του και μόνο είχε αποτρέψει όλους τους μαύρους ψηφοφόρους της περιοχής του από το να ασκήσουν το εκλογικό τους δικαίωμα. Μετά τον θάνατο του Νάτζεντ, οι λαϊκιστές έδωσαν μια τελευταία συγκλονιστική εκλογική μάχη για την Πολιτεία το 1896 και ηττήθηκαν, όχι όμως στις κάλπες, αλλά στον σκοτεινό προθάλαμο της νοθείας και του εκφοβισμού.

Το χειρότερο, ωστόσο, ήρθε μετά. Τα επόμενα χρόνια, το Τέξας θέσπισε μια σειρά από εκλογικές «μεταρρυθμίσεις» -εκλογικούς φόρους, τεστ αλφαβητισμού, γραφειοκρατικά εμπόδια- σχεδιασμένες ρητά για να αφαιρέσουν το δικαίωμα ψήφου από τους μαύρους και τους φτωχούς λευκούς, τις δύο κοινωνικές ομάδες που αποτελούσαν τη ραχοκοκαλιά του λαϊκιστικού κινήματος. Το μήνυμα της ολιγαρχίας ήταν πως δεν θα επιτρεπόταν ποτέ ξανά σε ένα κίνημα των από κάτω να απειλήσει την κυριαρχία τους μέσω της εκλογικής οδού.

Αυτή η στιγμή, δηλαδή της θεσμικής δολοφονίας του λαϊκιστικού κινήματος από το Δημοκρατικό Κόμμα, είναι κρίσιμη για την κατανόηση της μετέπειτα πορείας του Τέξας. Οι Δημοκρατικοί επέλεξαν να συμμαχήσουν με τις ελίτ ενάντια στους φτωχούς, να προτιμήσουν τη νοθεία από τη λαϊκή εντολή, να εξοντώσουν θεσμικά το μόνο αυθεντικά μαζικό δημοκρατικό κίνημα που γνώρισε ποτέ το Τέξας. Οι συνέπειες αυτής της επιλογής, η οποία  επαναλήφθηκε με διαφορετικές μορφές σε ολόκληρο τον αμερικανικό Νότο, στοιχειώνουν την πολιτεία μέχρι σήμερα.

Η μακρά σκιά της νεοφιλελεύθερης στροφής

Η ήττα του Λαϊκού Κόμματος δεν σήμανε το τέλος της ριζοσπαστικής παράδοσης στο Τέξας. Στις αρχές του 20ού αιώνα, η πολιτεία φιλοξενούσε ένα από τα μεγαλύτερα και πιο μαχητικά τμήματα του Σοσιαλιστικού Κόμματος Αμερικής σε ολόκληρο τον Νότο. Σοσιαλιστές υποψήφιοι εκλέγονταν σε τοπικά αξιώματα, σοσιαλιστικές εφημερίδες κυκλοφορούσαν στις αγροτικές κοινότητες, και η ιδέα ότι ο καπιταλισμός μπορούσε να αντικατασταθεί από ένα σύστημα συνεταιριστικής ιδιοκτησίας και δημοκρατικού σχεδιασμού συζητιόταν σοβαρά στα καφενεία και τις πλατείες των μικρών πόλεων.

Όμως η θεσμική εκκαθάριση των λαϊκιστών, οι εκλογικοί περιορισμοί και η σταδιακή ενσωμάτωση των λευκών εργατών σε ένα σύστημα φυλετικής ιεραρχίας που τους προσέφερε ένα ελάχιστο ψυχολογικό προνόμιο έναντι των μαύρων γειτόνων τους, αποδυνάμωσαν σταδιακά αυτή την παράδοση. Το Τέξας πέρασε από την εξέγερση στη σιωπή, από τη συλλογική δράση στον ατομικισμό, από τον σοσιαλισμό με στετσόν στον άγριο καπιταλισμό των πετρελαιοπηγών.

Η νεοφιλελεύθερη στροφή των Δημοκρατικών από τη δεκαετία του 1970 και μετά δημιούργησε ένα τεράστιο πολιτικό κενό. Οι εργαζόμενοι του Τέξας, λευκοί, ισπανόφωνοι και μαύροι, είδαν το βιοτικό τους επίπεδο να υποβαθμίζεται, τις κοινότητές τους να διαλύονται, και το κόμμα που υποτίθεται ότι τους εκπροσωπούσε να ασχολείται με τις αγωνίες των μορφωμένων αστικών ελίτ των δύο ακτών.

Στο κενό που δημιουργήθηκε εφόρμησε η Δεξιά, πρώτα με την εκδοχή των «ευγενών αρχιτεκτόνων» όπως ο Μπους, ο Ρόουβ και ο Γκραμ, και στη συνέχεια με την ακόμη πιο ωμή, ψευδολαϊκιστική εκδοχή του τραμπισμού. Το αποτέλεσμα είναι το σημερινό Ρεπουμπλικανικό Κόμμα του Τέξας, δηλαδή ένα κόμμα τραχύ, οργισμένο, που καπηλεύεται τη ρητορική της εξέγερσης ενάντια στις ελίτ ενώ εφαρμόζει πολιτικές που ενισχύουν την ολιγαρχία.

Το σημερινό Τέξας μοιάζει αρκετά με το Τέξας του ύστερου 19ου αιώνα. Η Πολιτεία του Μοναχικού Άστρου έχει μετατραπεί σε πεδίο αναψυχής για δισεκατομμυριούχους από άλλες πολιτείες που αναζητούν φορολογικά καταφύγια και απαλλαγή από τις εργατικές νομοθεσίες. Το Τέξας στατιστικά κατέχει την πρώτη θέση στις ΗΠΑ σε θανάτους από εργατικά ατυχήματα που θα μπορούσαν να είχαν αποφευχθεί. Και ενώ η νομοθεσία προβλέπει ότι τα σκυλιά που διατηρούνται σε εξωτερικούς χώρους πρέπει να έχουν πρόσβαση σε άφθονο πόσιμο νερό, δεν υπάρχει αντίστοιχη υποχρέωση για τους ανθρώπους που εργάζονται κάτω από τον καυτό ήλιο. Το πολιτειακό κοινοβούλιο έχει μάλιστα θέσει ως προτεραιότητα την κατάργηση των τοπικών διατάξεων που υποχρεώνουν τους εργοδότες να παρέχουν διαλείμματα για νερό. Στο Τέξας του 21ου αιώνα, η έννομη τάξη προστατεύει καλύτερα τα ζώα απ’ ό,τι τους ανθρώπους που μοχθούν.

Διαβάστε επίσης:

Εργατική Πρωτομαγιά: Μια ιστορία που δεν πρέπει να ξεχνάμε

8-9 Μαΐου 1945: Ημέρα Νίκης στην Ευρώπη – Το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου

Γενοκτονία Ποντίων: Τα «τάγματα εργασίας» και το σχέδιο εξόντωσης των Νεότουρκων

1η Μαΐου 1944: Η θυσία της Καισαριανής

Δείτε όλες τις ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο στο koutipandoras.gr