Τέσσερις όροι κρίνουν τη μοίρα των ανέστιων

Ας εξετάσουμε προσεκτικά τις λέξεις, την κατηγοριοποίηση, τους όρους. Αλλο ο πρόσφυγας, άλλο ο εσωτερικά εκτοπισμένος, άλλο ο άνθρωπος χωρίς υπηκοότητα και άλλο ο αιτούμενος άσυλο – όσο κι αν κάποιες φορές ένας ξεριζωμένος μπορεί να συγκεντρώνει δύο ή περισσότερες από αυτές τις ιδιότητες.

Η κατηγοριοποίηση έχει τεράστια σημασία· μπορεί να καθορίσει την καλή ή κακή μοίρα ενός ξεριζωμένου, μιας οικογένειας, μιας κοινότητας, ακόμη και ενός κράτους που το έχει κάνει κομμάτια ο πόλεμος.

Η Υπατη Αρμοστεία του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες (UNHCR) ιδρύθηκε το 1950 και η Σύμβαση για το Καθεστώς των Προσφύγων, γνωστή και ως Σύμβαση της Γενεύης για τους Πρόσφυγες, υπογράφηκε το 1951 και τέθηκε σε ισχύ το 1954.

01 ΠΡΟΣΦΥΓΕΣ

Πόλεμος, εθνοτικές, φυλετικές και θρησκευτικές συγκρούσεις

Σήμερα ως πρόσφυγας αναγνωρίζεται «ένα πρόσωπο που εξαναγκάζεται με τη βία να εγκαταλείψει τη χώρα του λόγω διώξεων, πολέμου ή βίας. Τον διακατέχει βάσιμος φόβος ότι θα διωχθεί εξαιτίας της φυλής, της θρησκείας, της εθνότητας, της πολιτικής του άποψης ή της συμμετοχής του σε κοινωνική ομάδα. Οι πρόσφυγες συχνά δεν μπορούν ή φοβούνται να επιστρέψουν. Ο πόλεμος, οι εθνοτικές, οι φυλετικές και οι θρησκευτικές βίαιες συγκρούσεις αποτελούν τις βασικές αιτίες που οδηγούν τους πρόσφυγες να εγκαταλείψουν τη χώρα τους». Τα δύο τρίτα των προσφύγων στον κόσμο προέρχονται από μόνο πέντε χώρες: τη Συρία, το Αφγανιστάν, το Νότιο Σουδάν, τη Μιανμάρ και τη Σομαλία.

02 ΕΣΩΤΕΡΙΚΑ ΕΚΤΟΠΙΣΜΕΝΟΙ

Από το Κονγκό και τη Σομαλία έως την Κολομβία

Ενα εσωτερικά εκτοπισμένο πρόσωπο (IDP – internally displaced person) έχει εξαναγκαστεί να εγκαταλείψει το σπίτι του αλλά δεν έχει βγει από τα σύνορα της χώρας του. Κατά την επίσημη περιγραφή της Υπατης Αρμοστείας, «αυτά τα άτομα αναζητούν ασφάλεια οπουδήποτε: σε κοντινές πόλεις, σε σχολικά κτίρια, σε κοινωνικές υπηρεσίες, σε καταυλισμούς, ακόμη και σε δάση και χωράφια. Οι εσωτερικά εκτοπισμένοι, είτε από βίαιες συγκρούσεις είτε από φυσικές καταστροφές, είναι η αριθμητικά μεγαλύτερη κατηγορία ανθρώπων που βοηθά η Υπατη Αρμοστεία. Σε αντίθεση με τους πρόσφυγες, δεν προστατεύονται από τη διεθνή νομοθεσία και δεν δικαιούνται να λάβουν πολλές μορφές βοήθειας διότι νομικά τελούν υπό την προστασία της κυβέρνησης του κράτους τους». Τέσσερις από τις χώρες με τους περισσότερους εσωτερικά εκτοπισμένους είναι η Κολομβία, η Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό, η Σομαλία και η Συρία.

03 ΑΤΟΜΑ ΧΩΡΙΣ ΥΠΗΚΟΟΤΗΤΑ

Οι αόρατοι του παγκόσμιου χάρτη (δεν) είναι εδώ

Ατομο χωρίς υπηκοότητα (stateless person) είναι όποιος δεν είναι πολίτης κανενός κράτους. Η υπηκοότητα είναι νομικός δεσμός ανάμεσα σε μια κυβέρνηση και ένα φυσικό πρόσωπο. Αναγνωρίζει συγκεκριμένα πολιτικά, οικονομικά, κοινωνικά και άλλα ατομικά δικαιώματα καθώς και υποχρεώσεις για τις δύο πλευρές, τόσο για την κυβέρνηση όσο και για τον πολίτη. Ενα άτομο μπορεί να μην αποκτήσει υπηκοότητα λόγω νομικών, τεχνικών ή κυβερνητικών αποφάσεων ή παραλείψεων. Η Οικουμενική Διακήρυξη για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα (ΟΗΕ, 1948) ορίζει ότι «κάθε άνθρωπος δικαιούται να έχει ιθαγένεια». Σήμερα υπολογίζεται ότι υπάρχουν στη Γη περίπου 10 εκατομμύρια άτομα χωρίς υπηκοότητα.

04 ΑΙΤΟΥΜΕΝΟΙ ΑΣΥΛΟ

Πρέπει οι ίδιοι να αποδείξουν τη θέση τους

Οταν οι άνθρωποι φεύγουν από τη χώρα τους και αναζητούν καταφύγιο σε άλλη χώρα «υποβάλλουν επίσημα αίτηση για παροχή ασύλου, δηλαδή να έχουν το δικαίωμα να αναγνωρίζονται ως πρόσφυγες και να έχουν νομική προστασία και υλική βοήθεια. Οποιος ζητά άσυλο πρέπει να αποδείξει ο ίδιος ότι είναι βάσιμος ο φόβος του ότι θα υποστεί δίωξη εάν επιστρέψει στη χώρα του». Το 2017 υποβλήθηκαν επισήμως 1,7 εκατ. νέες αιτήσεις παροχής ασύλου σε όλες τις χώρες υποδοχής προσφύγων. 

* Περιοδικό Hot Doc #167, «Ζητείται Πατρίς», 2/12/2018