Συνταγματική Αναθεώρηση: Τι κρύβεται πίσω από τους τίτλους των αλλαγών

Η Συνταγματική Αναθεώρηση είναι από εκείνες τις πολιτικές διαδικασίες των οποίων η πραγματική σημασία δύσκολα χωρά στην καθημερινή επικαιρότητα. Κι όμως, πίσω από όρους όπως «εκσυγχρονισμός», «αξιολόγηση», «ανεξαρτησία της Δικαιοσύνης», «ελευθερία στην εκπαίδευση» και «προστασία του περιβάλλοντος» βρίσκονται επιλογές που μπορούν να μεταβάλουν για δεκαετίες τη σχέση κράτους, εξουσίας και πολίτη.

Και εδώ βρίσκεται ίσως το μεγαλύτερο πρόβλημα της σημερινής συζήτησης. Συζητάμε πολύ για τους τίτλους των αλλαγών και πολύ λιγότερο για τις θεσμικές τους συνέπειες.

Η πολιτική επιστήμη, όμως, μας διδάσκει ότι οι θεσμοί δεν πρέπει να σχεδιάζονται με την παραδοχή ότι εκείνοι που θα τους διαχειρίζονται θα χρησιμοποιούν πάντοτε την εξουσία με τον καλύτερο δυνατό τρόπο. Αντίθετα, οι καλοί θεσμοί δημιουργούνται ακριβώς για να λειτουργούν ως εγγυήσεις όταν αυτό δεν συμβαίνει.

Αυτό πρέπει να είναι και το βασικό κριτήριο της επικείμενης Αναθεώρησης: όχι πόσο ελκυστικά ακούγεται κάθε αλλαγή, αλλά τι μπορεί να συμβεί όταν εφαρμοστεί στην πράξη.

Ανεξαρτησία της Δικαιοσύνης – αλλά από ποιον;

Η αλλαγή του τρόπου επιλογής της ηγεσίας των ανώτατων δικαστηρίων παρουσιάζεται εύλογα ως βήμα ενίσχυσης της ανεξαρτησίας της Δικαιοσύνης. Η ανάγκη περιορισμού της επιρροής της εκτελεστικής εξουσίας είναι πραγματική.

Όμως η μεταφορά της επιλογής από ένα κέντρο εξουσίας σε ένα άλλο δεν δημιουργεί αυτομάτως ανεξαρτησία. Ένα σύστημα στο οποίο η ίδια η δικαστική εξουσία αποκτά σχεδόν αποκλειστικό έλεγχο της ηγεσίας της μπορεί να περιορίσει την κυβερνητική παρέμβαση, αλλά ταυτόχρονα να δημιουργήσει ένα περισσότερο αυτοαναφορικό δικαστικό σώμα.

Η απάντηση πρέπει να βρίσκεται στα θεσμικά αντίβαρα: διαφανή κριτήρια, συμμετοχή περισσότερων του ενός θεσμών και διαδικασίες που δεν επιτρέπουν σε καμία εξουσία να ελέγξει μόνη της την επιλογή. Γιατί η ανεξαρτησία της Δικαιοσύνης δεν είναι δικαίωμα των δικαστών. Είναι δικαίωμα του πολίτη απέναντι στην εξουσία.

Ευθύνη υπουργών – ισότητα ενώπιον του νόμου ή νέα ειδική διαδικασία;

Η αλλαγή του άρθρου 86 αποτελεί επίσης μια αναγκαία συζήτηση. Η κοινωνία έχει εδώ και χρόνια την αίσθηση ότι η πολιτική εξουσία διαθέτει ειδικούς μηχανισμούς αυτοπροστασίας.

Η απάντηση δεν μπορεί να είναι η ποινικοποίηση της πολιτικής. Μια δημοκρατία στην οποία κάθε πολιτική απόφαση μπορεί να καταλήγει σε ποινική δίωξη θα ήταν εξίσου προβληματική. Αλλά ούτε μπορεί η πολιτική ιδιότητα να λειτουργεί ως ιδιαίτερη ασπίδα απέναντι στη Δικαιοσύνη.

Η αρχή πρέπει να είναι καθαρή: η πολιτική ευθύνη κρίνεται πολιτικά και η ποινική ευθύνη δικαστικά. Το ζητούμενο της Αναθεώρησης είναι να εξασφαλίσει ότι η δεύτερη δεν θα εξαρτάται ουσιαστικά από την πρώτη.

«Αξιολόγηση» στο Δημόσιο – η λέξη που κανείς δεν μπορεί να απορρίψει

Ποιος μπορεί να είναι αντίθετος στην αξιολόγηση;

Σχεδόν κανείς. Και ακριβώς γι’ αυτό χρειάζεται προσοχή. Η συζήτηση για την αμφισβήτηση της μονιμότητας παρουσιάζεται συχνά ως αυτονόητη μεταρρυθμιστική επιλογή. Δεν είναι. Η μονιμότητα δεν θεσπίστηκε για να προστατεύει τον ανεπαρκή υπάλληλο. Αποτελεί ιστορικά μηχανισμό προστασίας της διοίκησης από την πολιτική εξουσία.

Σε ένα κράτος που δεν έχει απαλλαγεί πλήρως από την κομματική επιρροή, η αποδυνάμωση αυτής της εγγύησης χωρίς προηγουμένως να έχουν δημιουργηθεί πραγματικά ανεξάρτητοι μηχανισμοί αξιολόγησης μπορεί να επαναφέρει από την πίσω πόρτα όσα επί δεκαετίες προσπαθούμε να περιορίσουμε: τον φόβο απέναντι στον πολιτικό προϊστάμενο, την εξάρτηση και τελικά τον κομματισμό της διοίκησης.

Η προοδευτική απάντηση δεν μπορεί να είναι «όχι στην αξιολόγηση». Πρέπει να είναι ναι στην αξιολόγηση, αλλά με αντικειμενικά κριτήρια, ανεξάρτητους αξιολογητές, δικαίωμα προσφυγής και πραγματική προστασία από πολιτικές παρεμβάσεις.

Το κρίσιμο ερώτημα, άλλωστε, δεν είναι μόνο ποιος αξιολογείται.

Είναι ποιος αξιολογεί τον αξιολογητή.

Άρθρο 16 – περισσότερη ελευθερία ή περισσότερη ανισότητα;

Αντίστοιχα, η αλλαγή του άρθρου 16 παρουσιάζεται ως άνοιγμα της ανώτατης εκπαίδευσης και διεύρυνση των επιλογών.

Αλλά περισσότερες επιλογές για ποιον;

Η δυνατότητα λειτουργίας μη κρατικών πανεπιστημίων δεν αποτελεί από μόνη της εκπαιδευτική μεταρρύθμιση. Δεν απαντά στην υποχρηματοδότηση των δημόσιων πανεπιστημίων, στη φοιτητική στέγη, στη φυγή νέων επιστημόνων, στην ανάγκη ενίσχυσης της έρευνας.

Το πρόβλημα αρχίζει όταν η απελευθέρωση της αγοράς της ανώτατης εκπαίδευσης παρουσιάζεται ως συνώνυμο του εκσυγχρονισμού. Η πραγματικά προοδευτική θέση δεν χρειάζεται να φοβάται την ύπαρξη μη κρατικών ιδρυμάτων. Οφείλει όμως να απαιτεί κάτι περισσότερο: ένα τόσο ισχυρό δημόσιο πανεπιστήμιο ώστε η οικονομική κατάσταση της οικογένειας να μην καθορίζει τις εκπαιδευτικές δυνατότητες του παιδιού.

Διαφορετικά, πίσω από την «ελευθερία επιλογής» μπορεί να κρύβεται απλώς η ελευθερία εκείνου που έχει την οικονομική δυνατότητα να επιλέξει.

Πράσινο Σύνταγμα – αλλά ποιος πληρώνει την πράσινη μετάβαση;

Η ενίσχυση της περιβαλλοντικής προστασίας αποτελεί επίσης θετική κατεύθυνση. Η κλιματική κρίση επιβάλλει πλέον νέες υποχρεώσεις στην Πολιτεία. Όμως ούτε εδώ αρκεί ένας ελκυστικός τίτλος.

Η πράσινη μετάβαση έχει κόστος. Το ερώτημα είναι πώς αυτό κατανέμεται.

Μια περιβαλλοντική πολιτική μπορεί να είναι προοδευτική ως προς τις εκπομπές και ταυτόχρονα κοινωνικά άνιση. Αν το κόστος της ενεργειακής μετάβασης μεταφέρεται δυσανάλογα στα χαμηλότερα και μεσαία εισοδήματα, ενώ τα οικονομικά της οφέλη συγκεντρώνονται αλλού, τότε η πράσινη πολιτική χάνει την κοινωνική της νομιμοποίηση.

Η συνταγματική προστασία του περιβάλλοντος πρέπει επομένως να συνδεθεί με μια δεύτερη αρχή: την περιβαλλοντική και διαγενεακή δικαιοσύνη.

Η μεταρρύθμιση δεν είναι ουδέτερη έννοια

Αυτό είναι ίσως το σημαντικότερο που πρέπει να κρατήσουμε από τη συζήτηση για τη Συνταγματική Αναθεώρηση. Δεν υπάρχει μόνο το δίλημμα «μεταρρύθμιση ή ακινησία». Υπάρχουν διαφορετικές κατευθύνσεις μεταρρύθμισης.

Μπορούμε να δημιουργήσουμε ένα κράτος περισσότερο ευέλικτο, περισσότερο προσανατολισμένο στην αγορά και με λιγότερες θεσμικές δεσμεύσεις. Μπορούμε όμως να επιδιώξουμε ένα κράτος εξίσου αποτελεσματικό και ταυτόχρονα ισχυρότερο ως εγγυητή δικαιωμάτων, κοινωνικής κινητικότητας, αξιοκρατίας και θεσμικών αντιβάρων.

Η προοδευτική πολιτική δεν έχει κανέναν λόγο να φοβάται τη μεταρρύθμιση. Έχει όμως υποχρέωση να θέτει κάθε φορά το ερώτημα που κρύβεται πίσω από τους ωραίους τίτλους:

Ποιος αποκτά περισσότερη εξουσία; Ποιος τη χάνει; Ποιος ελέγχει εκείνον που την αποκτά; Και τελικά, ποιος προστατεύει τον πολίτη όταν οι καλές προθέσεις τελειώνουν;

Αυτή είναι η πραγματική συζήτηση της Συνταγματικής Αναθεώρησης.

Και είναι πολύ σημαντική για να περιοριστεί στους τίτλους των αλλαγών.

Διαβάστε επίσης:

Η αυτοδυναμία θα κρίνει τον Μητσοτάκη, όχι η πρωτιά

Ο άνθρωπος που πρόδωσε την ελπίδα επιστρέφει ως κληρονόμος της

Δικαιοσύνη ή συγκάλυψη; Το όριο που χάθηκε

Δείτε όλες τις ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο στο koutipandoras.gr

Τα άρθρα που δημοσιεύονται στην κατηγορία «Απόψεις» εκφράζουν τον/την συντάκτη/τριά τους και οι θέσεις δεν συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη του koutipandoras.gr