Πώς η ακροδεξιά λεηλατεί τον αρχαίο κόσμο και γιατί η Ιστορία αντιστέκεται

Τον Ιανουάριο του 2025, μία από τις πρώτες εκτελεστικές πράξεις της νέας αμερικανικής προεδρίας ήταν η υπογραφή προεδρικής οδηγίας για την προώθηση της «κλασικής αρχιτεκτονικής» στα ομοσπονδιακά κτίρια –μια οδηγία που τον Αύγουστο του ίδιου έτους κωδικοποιήθηκε σε εκτελεστικό διάταγμα, καθιστώντας το κλασικό ύφος την προτιμώμενη και προεπιλεγμένη επιλογή για τα δημόσια έργα. Τυλιγμένη στον μανδύα της αισθητικής αποκατάστασης, η κίνηση αποκάλυπτε την αγωνιώδη προσπάθεια της εξουσίας να θεμελιωθεί πάνω σε ένα παρελθόν που η ίδια κατασκευάζει, απογυμνωμένο από τις αντιφάσεις του.

Η αρχιτεκτονική της νοσταλγίας και η βία της απλοποίησης

Η σχέση του αυταρχισμού με τα κλασικά πρότυπα δεν εγκαινιάστηκε στον Λευκό Οίκο. Ο Μουσολίνι, το 1932, εγκαινίαζε τη Via dei Fori Imperiali –αρχικά Via dell’Impero– μια λεωφόρο-σύμβολο που διέσχιζε την Ρώμη, θάβοντας μεσαιωνικές συνοικίες για να συνδέσει οπτικά το Κολοσσαίο με το γραφείο του στην Piazza Venezia. Ο Χίτλερ και ο Άλμπερτ Σπέερ αντλούσαν έμπνευση από την κλασική αρχιτεκτονική –ελληνική και κατά βάση ρωμαϊκή– για να σχεδιάσουν τα μεγαλεπήβολα στάδια της Νυρεμβέργης, με τον Σπέερ να αναφέρει το Παναθηναϊκό Στάδιο της Αθήνας ως την κύρια πηγή έμπνευσής του, σε μια προσπάθεια να οικειοποιηθεί ένα παρελθόν που θεωρούσε άμεσο προκάτοχο του γερμανικού «άριου» πνεύματος.

Αυτό που διαφέρει σήμερα σε σχέση με τον Μεσοπόλεμο είναι ο τρόπος οικειοποίησης του αρχαίου κόσμου από την ακροδεξιά. Αν ο φασισμός του Μεσοπολέμου ενέταξε την αρχαιότητα σε έναν ολοκληρωτικό, βιοπολιτικό σχεδιασμό του κράτους, η σύγχρονη ακροδεξιά λειτουργεί πιο αποσπασματικά και τρόπον τινά αλγοριθμικά. Μετατρέπει τα κλασικά σύμβολα σε όπλα ενός αισθητικού πολιτισμικού πολέμου (culture wars), αποκομμένα από το ιστορικό τους πλαίσιο, παρουσιάζοντάς τα ως μια ενιαία αφήγηση δυτικής ανωτερότητας. Πρόκειται για λεηλασία νοημάτων. Διότι ο αρχαίος κόσμος υπήρξε πεδίο διαλεκτικής ένταξης και ρήξης· κατοικήθηκε όχι μόνο από αυτοκράτορες, αλλά και από επαναστάτες, σκεπτικιστές, δούλους που ονειρεύονταν την ελευθερία, με λίγα λόγια ήταν ένας κόσμος ανοιχτός, γεμάτος αντιφάσεις. Όπως τεκμηριώνει η σύγχρονη έρευνα –για παράδειγμα, το έργο του Curtis Dozier The White Pedestal– η ιδιοποίηση της αρχαιότητας από τη σύγχρονη δεξιά δεν είναι ένα αθώο παιχνίδι αναφορών, αλλά μια συστηματική στρατηγική αποσιώπησης κάθε στοιχείου που απειλεί την αφήγηση περί πολιτισμικής ομοιογένειας.

Το ψέμα του λευκού μαρμάρου και η πολιτική της καθαρότητας

Μία από τις πιο αποκαλυπτικές διαστάσεις αυτής της υφαρπαγής εντοπίζεται στην εμμονή με τη λευκότητα των αρχαίων γλυπτών. Η ακροδεξιά επιμένει σε μια αποστειρωμένη εικόνα της κλασικής τέχνης. Η πλάνη αυτή ξεκίνησε ως αισθητική παρερμηνεία τον 18ο αιώνα από τον Johann Joachim Winckelmann, ο οποίος εξέλαβε τα αποχρωματισμένα από τον χρόνο μάρμαρα ως πρότυπο αμιγούς αισθητικής, και μετατράπηκε σταδιακά σε πολιτικό δόγμα. Πρόκειται για μια ιστορική απάτη που πολλάκις έχει καταρριφθεί από σύγχρονες τεχνικές ανάλυσης όπως η υπεριώδης ακτινοβολία και η φασματοσκοπία. Οι τεχνικές αυτές έχουν αποκαλύψει έναν κόσμο όπου τα γλυπτά, οι ναοί και οι δημόσιοι χώροι της αρχαιότητας ήταν βαμμένα με έντονα, συχνά κραυγαλέα χρώματα. Η Ρώμη δεν ήταν πόλη λευκών φαντασμάτων· ήταν μια παγκόσμια μητρόπολη γεμάτη χρώμα, οσμές και θορύβους. Σύγχρονες εκθέσεις όπως η Gods in Color του Πανεπιστημίου της Κολωνίας ή η Chroma του Μητροπολιτικού Μουσείου Τέχνης της Νέας Υόρκης έχουν αναπαραστήσει πιστά έγχρωμα αντίγραφα, ανατρέποντας μια προκατάληψη που μας ακολουθεί από την εποχή της Αναγέννησης.

Η επιμονή στο άσπιλο λευκό μάρμαρο δεν είναι όμως μια αθώα αισθητική προτίμηση. Λειτουργεί ως οπτικός μηχανισμός μιας φαντασίωσης πολιτισμικής καθαρότητας που δεν υπήρξε ποτέ. Το να θυμίζεις ότι η Πομπηία ήταν ένας ζωντανός οργανισμός γεμάτος εμπόρους, δούλους, ξένους και πανδοχεία που ανέδιδαν μυρωδιές κρασιού, λίπους και μπαχαρικών, είναι πράξη αντίστασης στην αποστειρωμένη ματιά εκείνων που θέλουν το παρελθόν να καθρεφτίζει την υποτιθέμενη ανωτερότητά τους.

Ο Σπάρτακος και η επαναστατική μνήμη

Αν ο αρχαίος κόσμος ήταν μόνο ό,τι η ακροδεξιά επιθυμεί να βλέπει –στρατιωτική πειθαρχία, ιεραρχία, αυτοκρατορική επέκταση– τότε πώς εξηγείται ο Σπάρτακος; Ο μονομάχος που το 73–71 π.Χ. ηγήθηκε της μεγαλύτερης εξέγερσης δούλων στη ρωμαϊκή ιστορία μπορεί να μην διέθετε μια σύγχρονη ιδεολογία κατάργησης της δουλείας ως θεσμού, αλλά η πράξη του ανέδειξε τα δομικά όρια της αυτοκρατορικής ισχύος. Παραμένει η ζωντανή απόδειξη ότι στο εσωτερικό του πιο βίαιου επεκτατικού μηχανισμού φώλιαζε πάντοτε η δυνατότητα της ανατροπής. Δεν συμβολίζει την υποταγή, αλλά τη ρήξη· δεν ενσαρκώνει την τάξη, αλλά την υπόσχεση ότι καμία τάξη δεν είναι αιώνια.

Η μετατροπή του, αιώνες μετά, σε οικουμενικό σύμβολο χειραφέτησης ενισχύει αυτή την ανάγνωση. Η κινηματογραφική αποτύπωση του 1960 από τον Στάνλεϊ Κιούμπρικ γεννήθηκε μέσα από τις διώξεις της εποχής Μακάρθι. Ο σεναριογράφος Ντάλτον Τράμπο, ο ηθοποιός Κερκ Ντάγκλας και άλλοι συντελεστές είχαν μπει στη «μαύρη λίστα» του αμερικανικού αντικομμουνισμού. Το σενάριο βασίστηκε στο μυθιστόρημα του Χάουαρντ Φαστ, ενός καταδικασμένου κομμουνιστή συγγραφέα, και ολόκληρο το εγχείρημα χρησιμοποίησε τον αρχαίο επαναστάτη ως συνειδητό σύμβολο πολιτικής ελευθερίας ενάντια στον σύγχρονο αυταρχισμό, μια από τις πιο εύγλωττες στιγμές αντίστασης μέσα στην ίδια την πολιτιστική βιομηχανία.

Η τραγική επίγνωση της αυτοκρατορίας

Ίσως η πιο συγκλονιστική στιγμή της ρωμαϊκής γραμματείας δεν είναι ύμνος στη δύναμη, αλλά παραδοχή ενοχής. Όταν ο Τάκιτος, στον Αγρικόλα (περίπου 98 μ.Χ.), βάζει στο στόμα του Βρετανού πολέμαρχου Καλγάκου τη φράση «ubi solitudinem faciunt, pacem appellant» (δημιουργούν μια έρημο και την αποκαλούν ειρήνη), καταγράφει μια στιγμή ιλιγγιώδους αυτογνωσίας. Ο Τάκιτος δεν ήταν ένας αντι-ιμπεριαλιστής διανοούμενος με τη σύγχρονη έννοια. Χρησιμοποιώντας όμως τα εργαλεία της ρωμαϊκής ρητορικής (ηθοποιία), έδωσε φωνή στον υποταγμένο προκειμένου να στηλιτεύσει την ηθική παρακμή της αριστοκρατίας της Ρώμης. Η Pax Romana ήταν ειρήνη για τους κατακτητές και θάνατος για τους υποταγμένους. Το γεγονός ότι αυτή η κριτική διατυπώνεται από Ρωμαίο ιστορικό, και μάλιστα μέσα από το στόμα ενός «βαρβάρου», την καθιστά ακόμη πιο ισχυρή, καθώς δείχνει πως η αυτοκρατορία γνώριζε τι έκανε.

Παρά την αλαζονεία της αυτοκρατορικής ιδεολογίας –εκείνη την πίστη στη Roma Aeterna που διαπερνά τη ρωμαϊκή ποίηση και την επίσημη ρητορική– ορισμένες από τις πιο βαθιές φωνές της γραμματείας μας παραδίδουν μια σπάνια, τραγική επίγνωση του εφήμερου της εξουσίας. Ο Πολύβιος, στις Ιστορίες του, αφηγείται πώς ο Σκιπίων Αιμιλιανός, βλέποντας την ολοκληρωτική καταστροφή της Καρχηδόνας το 146 π.Χ., δάκρυσε και απήγγειλε στίχους του Ομήρου για την πτώση της Τροίας, λέγοντας ότι το ίδιο θα συνέβαινε μια μέρα στη Ρώμη. Οι Ρωμαίοι δεν είχαν αυταπάτες αιωνιότητας, τουλάχιστον όχι όλοι. Η αμφιβολία και η ενδοσκόπηση συνυπήρχαν με τον μεγαλοϊδεατισμό, και αυτή η διπλή συνείδηση εκείνου του πολιτισμού είναι ακριβώς ό,τι αγνοεί η σημερινή ακροδεξιά ρητορεία, που παρουσιάζει τη Δύση ως ένα διαρκές και αιώνιο θαύμα, χωρίς ρωγμές, χωρίς ενοχή, χωρίς τέλος.

Η δημοκρατία και η γλώσσα της ετερότητας

Το βαθύτερο πλήγμα στην προσπάθεια ιδιοποίησης του αρχαίου κόσμου, ωστόσο, δεν προέρχεται μόνο από τη Ρώμη αλλά και από την Αθήνα. Η αθηναϊκή δημοκρατία δεν ήταν αγγελικά πλασμένη, τέτοια δεν υπήρξε ποτέ καμία κοινωνία· ήταν μια δημοκρατία ανδρών, υπήρχαν δούλοι, οι γυναίκες και οι μέτοικοι δεν συμμετείχαν στην Εκκλησία του Δήμου και στην εξωτερική της πολιτική υιοθέτησε σκληρές ηγεμονικές πρακτικές. Όμως, η ειδοποιός διαφορά της ήταν ότι εκεί, για πρώτη φορά στην ανθρώπινη ιστορία, μια κοινότητα τόλμησε να θέσει ρητά το ερώτημα της αυτοκυβέρνησής της, όχι ως διαχείριση μιας δεδομένης τάξης, αλλά ως πράξη συλλογικής αυτοθέσμισης, ως συνειδητή δημιουργία των ίδιων της των θεσμών. Αυτή η στιγμή, που τον 5ο αιώνα π.Χ. γέννησε την έννοια του πολίτη, την ισηγορία και τη δημόσια διαβούλευση, δεν ήταν μια ήρεμη εξέλιξη αλλά μια βαθιά ρήξη με όλες τις προηγούμενες μορφές εξουσίας. Η δημοκρατία δεν ήταν «φυσική» κατάσταση αλλά μια εφεύρεση που απαιτούσε διαρκή επαγρύπνηση, μια ανοιχτή διαδικασία χωρίς εγγυήσεις.

Αυτήν ακριβώς τη διάσταση αρνείται πεισματικά η ακροδεξιά. Γιατί η αθηναϊκή δημοκρατία δεν προσφέρει το άλλοθι της παράδοσης, της συνέχειας, της αυθεντίας. Προσφέρει το ακριβώς αντίθετο, δηλαδή το παράδειγμα αμφισβήτησης κάθε δεδομένης αλήθειας και δόγματος. Όταν ο Θουκυδίδης βάζει τον Περικλή να λέει ότι «τόν τε μηδὲν τῶνδε μετέχοντα οὐκ ἀπράγμονα, ἀλλ᾿ ἀχρεῖον νομίζομεν» (τον μη αναμειγνυόμενο καθόλου στα κοινά δεν τον θεωρούμε φιλήσυχο αλλά άχρηστο), δεν εξιδανικεύει την υπακοή αλλά την ενεργό συμμετοχή. Και όταν η τραγωδία –από τον Αισχύλο έως τον Ευριπίδη– ανεβάζει στη σκηνή τα όρια της ανθρώπινης δράσης, την ύβριν της εξουσίας και την αδυναμία του ήρωα να ελέγξει τη μοίρα του, κάνει κάτι βαθιά πολιτικό καθώς υπενθυμίζει στην πόλη ότι καμία βεβαιότητα δεν είναι απόλυτη, ότι η ίδια η δημοκρατική συνθήκη στηρίζεται στην αναγνώριση της περατότητας, της αβεβαιότητας, της ανάγκης για διαρκή αναστοχασμό.

Αυτή η τραγική αντίληψη της πολιτικής –που δεν αναζητά τελικές λύσεις αλλά αποδέχεται την ανθρώπινη ατέλεια ως προϋπόθεση της ελευθερίας– είναι ακριβώς ό,τι δεν μπορεί να χωνέψει η ακροδεξιά. Γι’ αυτό και δεν μελετά πραγματικά τους αρχαίους· τους λεηλατεί, παίρνοντας ό,τι εξυπηρετεί την αφήγησή της και πετώντας τα υπόλοιπα.

Γιατί αντιστέκεται η Ιστορία

Η σύγκρουση για το νόημα του αρχαίου κόσμου είναι, σε τελική ανάλυση, σύγκρουση για τη δυνατότητα της ίδιας της σκέψης. Είτε θα αποδεχθούμε τα κλασικά γράμματα ως δεξαμενή αντιφάσεων που μας προκαλεί να ξαναδούμε τις βεβαιότητές μας, είτε θα τα παραδώσουμε σε όσους θέλουν να τα μετατρέψουν σε μουσειακό διάκοσμο της εξουσίας τους. Η Ιστορία αντιστέκεται επειδή εντός της κατοικούν ταυτόχρονα η Pax Romana και ο Σπάρτακος, ο αυτοκράτορας και ο τραγικός ήρωας που γνωρίζει την πτώση του, η αλαζονεία της Roma Aeterna και η αμφιβολία του Πολύβιου, η αυταρχική παράδοση και η δημοκρατική ρήξη.

Η δυνατότητα να κατονομάζεις την καταστροφή, να αναγνωρίζεις την αδικία, να φαντάζεσαι ότι ο κόσμος θα μπορούσε να είναι διαφορετικός, είναι η πιο επικίνδυνη πτυχή του αρχαίου κόσμου για όσους θέλουν να τον λεηλατήσουν. Και είναι ακριβώς αυτή που οφείλουμε να υπερασπιστούμε.

Διαβάστε επίσης:

Γιατί σταματάμε να διαβάζουμε και τι σημαίνει αυτό για τη δημοκρατία

Γιατί οι άνθρωποι εξαντλήθηκαν από το αφήγημα της προόδου

Η Αριστερά και η πραγματικότητα

Δείτε όλες τις ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο στο koutipandoras.gr