Πώς μπορούμε να μιλάμε για ηθική μετά την αποτυχία της ηθικής; Emmanuel Levinas και Alain Badiou

Το ερώτημα για την ηθική φαίνεται πως δεν παραμένει πλέον ανοιχτό τουλάχιστον στο δημόσιο βίο, φαίνεται να είναι ξεπερασμένο και ελαφρώς παλιομοδίτικο. Τον λόγο περί ηθικής έχει αντικαταστήσει, αφενός, μία εξορθολογισμένη και καλά υπολογισμένη διαχείριση κρίσεων και, αφετέρου, ένας κατακερματισμένος ουσιαστικά λόγος για τα δικαιώματα, κυρίως, μειονοτικών ομάδων .

Η ηθική της διαφοράς, βέβαια, όπως αποκαλείται στο πεδίο της φιλοσοφίας, έχει σαφώς τις ρίζες της στον 20ο αιώνα, ο οποίος «γκρέμισε» την αισιοδοξία για έναν ανθρώπινο οικουμενικό ορθό Λόγο που εκφράζονταν κατά την περίοδο της νεωτερικότητας. Τα γεγονότα που σημάδεψαν τον αιώνα αυτόν οδήγησαν τότε με τρόπο τραγικό στο δριμύ επαναπροσδιορισμό του ηθικού ερωτήματος. Έτσι ο προβληματισμός που κυριάρχησε μετά από τους δύο Παγκόσμιους Πολέμους, το Ολοκαύτωμα και τις δύο πυρηνικές βόμβες στη Χιροσίμα και το Ναγκασάκι ήταν εκείνο που έθεσε ο φιλόσοφος Emmanuel Levinas, (1906-1995): «πώς μπορούμε να μιλάμε για ηθική μετά την αποτυχία της ηθικής;»

Αν και η ερώτησή του φαίνεται να έχει ρητορικό χαρακτήρα η ηθική του Άλλου που ο ίδιος διατύπωσε έρχεται ξεκάθαρα ως απάντηση. Θύμα και ο ίδιος των ναζιστικών στρατοπέδων συγκέντρωσης, ο Levinas έστρεψε το ενδιαφέρον του εξ ολοκλήρου στον Άλλον και στην a priori ευθύνη που ο καθένας μας έχει απέναντί του, ενώ θεώρησε πως το απολύτως Άλλο είναι ο άλλος άνθρωπος, η ετερότητα του οποίου δεν μπορεί ούτε να εξαλειφθεί, αλλά ούτε να συλληφθεί και να γίνει αντικείμενο σκέψης. Στην πραγματικότητα για τον Levinas η σχέση με τον άλλον άνθρωπο είναι πρωτίστως μία ηθική σχέση, η οποία προϋποθέτει το χωρισμό του Ίδιου σε σχέση με το Άλλο και η οποία φανερώνει την ετερότητα ως στοιχείο που δεν ενσωματώνεται στην ολότητα και τη συνείδηση μας, καθώς η ετερότητα δεν μπορεί ποτέ να αναχθεί στο εκάστοτε Εγώ.

Για τον Alain Badiou, όμως, η ηθική της διαφοράς, που επικράτησε από τη δεκαετία του 1970 και έπειτα και η οποία έχει επηρεαστεί από τον Levinas, πρέπει απλά να εγκαταλειφθεί, καθώς δεν προσφέρει κάποια πραγματική κατανόηση όσον αφορά τη διαφορετικότητα των άλλων ανθρώπων. Αντιθέτως, οδηγεί σε καταπίεση, καθώς τα κριτήρια με τα οποία αποφασίζεται τι είναι διαφορετικό και τι όχι διαμορφώνονται με βάση τον κυρίαρχο δυτικό τρόπο σκέψης. Σε αυτή την περίπτωση, η διαφορετικότητα γίνεται αποδεκτή μόνο εφόσον εμπίπτει στα στερεότυπα που έχουν κυριαρχήσει στην κοινωνία μας και τα οποία υποδεικνύουν πως πρέπει αυτή η διαφορετικότητα να εκφράζεται. Η ηθική της διαφοράς, επομένως, είναι μια καλά καλυμμένη απαίτηση για εξομοίωση του άλλου «γίνε σαν και εμένα και θα αποδεχθώ τη διαφορετικότητά σου». Ταυτόχρονα, ο Badiou απορρίπτει την ηθική του Άλλου που διατύπωσε ο Levinas, γιατί, εκτός του ότι κατά τη γνώμη του αποτελεί περισσότερο θεολογία, την ίδια στιγμή αρθρώνει μόνο το προφανές και το αδιαμφισβήτητο, το οποίο είναι η άπειρη διαφορετικότητα. Ο συλλογισμός του βασίζεται στην αξιωματική αρχή ότι ο θεός δεν υπάρχει και, επομένως, το μόνο που υπάρχει είναι η ατελείωτη πολλαπλότητα του Είναι.

Ο ίδιος για το λόγο αυτό προσανατόλισε το βλέμμα του όχι στην ετερότητα του Άλλου, αλλά στην ηθική των αληθειών, η οποία είναι η μόνη που έχει καθολικό χαρακτήρα, καθώς είναι αδιάφορη στις διαφορές. Ταυτόχρονα, όμως, είναι και μοναδική και μπορεί να εκδηλωθεί σε τέσσερα πεδία: εκείνο της πολιτικής, της επιστήμης, της τέχνης και του έρωτα. Με την έννοια της αλήθειας, βέβαια δεν εννοεί οποιαδήποτε μορφή κατακτημένης γνώσης, καθώς διαχωρίζει ξεκάθαρα τη γνώση από την αλήθεια, παρόλο που οι δύο σχετίζονται μεταξύ τους. Για να αποκτήσει υπόσταση και ύπαρξη κάποια αλήθεια προϋπόθεση αφενός είναι να λάβει χώρα κάποιο συμβάν, ανεπανάληπτο και μη υποκινούμενο στη φύση του, το οποίο να σηματοδοτεί ένα νέο τρόπο ύπαρξης και αφετέρου πρέπει να υπάρχει ένα υποκείμενο, κάποιος ο οποίος θα αποφασίσει με συνέπεια, επιμονή και πιστότητα [fidelity] να γίνει φορέας της αλήθειας αυτής.

Η ηθική των αληθειών του Badiou αποτελεί πράγματι μία εξαιρετική φιλοσοφική απόπειρα να απελευθερώσει τον άνθρωπο ως ηθικό υποκείμενο από την αφηρημένη θεολογικά προσανατολισμένη παράδοση στην οποία εγγράφηκε με την ηθική του Άλλου του Levinas. H αφοσίωση του υποκειμένου σε ένα γεγονός αλήθειας προάγει πράγματι την ιδέα ενός ανθρώπου ενεργητικού που απελευθερώνεται από τα δεσμά της παθητικότητας και της μοιρολατρίας λαμβάνοντας σημαντικές ηθικές αποφάσεις για τον ίδιο, που όμως μπορούν να δράσουν μεταμορφωτικά σε όλους τους ανθρώπους μέσω του καθολικού χαρακτήρα που η αλήθεια φέρει. Ο άνθρωπος, έτσι, απομακρύνεται από ντετερμινιστικές και μανιχαϊστικές απόψεις, καθώς μπορεί να είναι εν δυνάμει καλός ή κακός ανάλογα με την ηθική τοποθέτηση του.

Παρ’ όλα αυτά, η ηθική του Levinas είναι αρκετά σημαντική για να εγκαταλειφθεί, όχι μόνο γιατί μας ευαισθητοποιεί απέναντι στον Άλλον ως πιθανό θύμα βίας ή ως αποδέκτη πράξεων που θα του προκαλέσουν σωματικό ή ψυχικό πόνο, αλλά και επειδή στην περίοδο που διανύουμε η ηθική διάσταση των πολιτικών φαινομένων και γεγονότων επιμελώς συσκοτίζεται, αποσιωπάται και εν πολλοίς αντιμετωπίζεται με περιφρόνηση ως ηθικολογία. Την ίδια στιγμή, όμως, το πραγματικό επίτευγμα του Badiou είναι ότι με το έργο του άνοιξε έναν διάλογο με τη σκέψη του Levinas, επανατοποθετώντας έτσι την ηθική στο επίκεντρο του δημόσιου λόγου, αφήνοντας παρακαταθήκη ανεκτίμητη σε εμάς, η οποία μπορεί να μας βγάλει από το λήθαργο μιας σκέψης που συνεχώς σωπαίνει, ενώ, τέλος, με την ηθική των αληθειών που διατύπωσε αντιπαρατέθηκε με σαφήνεια στον πολιτικό και πολιτισμικό σχετικισμό που μας ταλανίζει μέχρι και σήμερα.

Διαβάστε επίσης: 

Νέα Αριστερά: Προ των πυλών μαζική αποχώρηση βουλευτών για το κόμμα Τσίπρα

Eurovision: Η σειρά εμφάνισης στον τελικό – Σε ποιες θέσεις κληρώθηκαν Ελλάδα και Κύπρος

Θανάσης Αυγερινός: Στο πλευρό της Μαρίας Καρυστινού – «Θα είναι ιστορική στιγμή»

Αλλαγές έρχονται στα κινητά τηλέφωνα από 1η Ιουνίου – Αναλυτικά τι θα ισχύσει

Δείτε όλες τις ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο στο koutipandoras.gr

Τα άρθρα που δημοσιεύονται στην κατηγορία «Απόψεις» εκφράζουν τον/την συντάκτη/τριά τους και οι θέσεις δεν συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη του koutipandoras.gr