«Μπύθουλας». Μια λέξη που για τους νεότερους ίσως ακούγεται σαν επινόηση ενός παλιού συγγραφέα, για όσους όμως μεγάλωσαν με τη Μαντάμ Σουσού είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με την πιο φαντασμένη ηρωίδα της ελληνικής λαϊκής κουλτούρας.
Κι όμως, ο Μπύθουλας δεν ήταν αποκύημα της φαντασίας του Δημήτρη Ψαθά. Υπήρχε πραγματικά στην Αθήνα και μάλιστα σε μια περιοχή που σήμερα συνδέουμε περισσότερο με έναν από τους σημαντικότερους αρχαιολογικούς χώρους της πόλης: την Ακαδημία Πλάτωνος. Εκεί, σε μια Αθήνα πολύ διαφορετική από τη σημερινή, ανάμεσα σε φτωχικά σπίτια, χωματόδρομους, καλλιέργειες και νερά, γεννήθηκε ένας από τους πιο χαρακτηριστικούς μύθους της παλιάς αθηναϊκής γειτονιάς.
Από τον Βούθουλα στον… Μπύθουλα
Η ιστορία αρχίζει από το ίδιο το όνομα.
Στις παλιότερες αναφορές συναντάται ο Βούθουλας ή Βύθουλας, τοπωνύμιο που συνδεόταν με τη χαμηλή και υγρή μορφολογία της περιοχής. Η περιοχή βρισκόταν στην ευρύτερη ζώνη της σημερινής Ακαδημίας Πλάτωνος, κοντά στον Κηφισό και τον Βοτανικό, σε ένα τοπίο που ελάχιστα θύμιζε τη σημερινή πυκνοδομημένη Αθήνα. Τα νερά και οι πλημμύρες αποτελούσαν μέρος της καθημερινότητας. Ένας ξεροπόταμος διέσχιζε την περιοχή και τον χειμώνα μπορούσε να μετατραπεί σε χείμαρρο, ενώ τα νερά που λίμναζαν δημιουργούσαν λάσπες, βούρλα και ένα περιβάλλον πολύ διαφορετικό από αυτό που φανταζόμαστε σήμερα όταν ακούμε «Ακαδημία Πλάτωνος».
Στις αρχές του 20ού αιώνα, μάλιστα, η περιοχή ήταν ακόμη γνωστή με το παλιό της τοπωνύμιο. Όταν ξεκίνησαν οι συστηματικότερες προσπάθειες για την αποκάλυψη των αρχαιοτήτων της Ακαδημίας του Πλάτωνα, η περιοχή αναφερόταν ως Μπύθουλας ή Βύθουλας. Κάτω όμως από αυτή τη φτωχή και λασπωμένη γειτονιά κρυβόταν ένας από τους σημαντικότερους αρχαιολογικούς τόπους της Αθήνας.
Εκεί όπου κάποτε δίδασκε ο Πλάτωνας
Η ειρωνεία της ιστορίας είναι ότι η περιοχή που έμεινε στη λαϊκή μνήμη ως Μπύθουλας βρισκόταν πάνω από τα κατάλοιπα της αρχαίας Ακαδημίας του Πλάτωνα. Από το 1929 ο αρχιτέκτονας Παναγιώτης Αριστόφρων άρχισε να αγοράζει εκτάσεις στην περιοχή, με στόχο να αναζητήσει και να αναδείξει τα κατάλοιπα της αρχαίας Ακαδημίας. Οι εργασίες και οι ανασκαφές που ακολούθησαν έφεραν στο φως σημαντικά αρχαιολογικά κατάλοιπα.
Έτσι, την ίδια περίπου εποχή που ο Μπύθουλας αποτελούσε συνώνυμο της φτωχογειτονιάς, η περιοχή άρχισε να αποκαλύπτει σταδιακά ένα πολύ διαφορετικό παρελθόν, εδώ βρισκόταν η σχολή που ίδρυσε ο Πλάτωνας και ένας από τους σπουδαιότερους χώρους της αρχαίας Αθήνας. Η αντίθεση ήταν εντυπωσιακή πάνω από τα αρχαία κατάλοιπα ζούσαν άνθρωποι σε φτωχικά σπίτια, σε μια περιοχή που ακόμη πάλευε με τα νερά και τη λάσπη.
Και κάπου εδώ εμφανίζεται η Μαντάμ Σουσού
Ο Δημήτρης Ψαθάς γνώριζε καλά αυτό το κοινωνικό και γεωγραφικό σκηνικό.
Η Μαντάμ Σουσού εμφανίστηκε για πρώτη φορά το 1939 και σύντομα έγινε ένας από τους πιο χαρακτηριστικούς χαρακτήρες του συγγραφέα. Η ηρωίδα του ήταν μια φτωχή γυναίκα με τεράστια ιδέα για τον εαυτό της, που θεωρούσε ότι κατά βάθος ήταν πλασμένη για κάτι πολύ καλύτερο από τη ζωή που της είχε τύχει. Έμενε στον Βούθουλα με τον σύζυγό της, τον Παναγιωτάκη, έναν απλό ιχθυοπώλη. Η ίδια όμως αρνιόταν να συμβιβαστεί με την πραγματικότητα της γειτονιάς της.
Και κάπως έτσι ο Βούθουλας έγινε στα δικά της μάτια… Μπύθουλας.
Η αλλαγή δεν ήταν τυχαία. Η Σουσού θεωρούσε τη λέξη «Βούθουλας» κακόηχη και υπερβολικά λαϊκή. Το «μπυ» τής φαινόταν πολύ πιο κομψό, σχεδόν αριστοκρατικό. Ήταν ένας ακόμη τρόπος να αποστασιοποιηθεί από τον κόσμο στον οποίο ζούσε. Έτσι δημιουργήθηκε ο «Μπύθουλας» της Μαντάμ Σουσού — ένα όνομα που έμεινε τελικά πιο γνωστό από το πραγματικό τοπωνύμιο.
Η «πυργοδέσποινα» της φτωχογειτονιάς
Η Σουσού δεν ήθελε να παραδέχεται ότι ζούσε σε μια φτωχή λαϊκή συνοικία. Στο μυαλό της ήταν μια κυρία της υψηλής κοινωνίας, μια «αριστοκράτισσα» που απλώς είχε προσωρινά εγκλωβιστεί σε λάθος περιβάλλον.
Ο Ψαθάς αξιοποιεί αυτή την αντίθεση για να δημιουργήσει ένα από τα πιο χαρακτηριστικά κωμικά στοιχεία του έργου: η ηρωίδα ζει σε ένα φτωχικό, ημιυπόγειο σπίτι, αλλά συμπεριφέρεται σαν να κατοικεί σε κάποιο αρχοντικό των βορείων προαστίων. Και όταν τη ρωτούν πού μένει, προτιμά να απαντήσει «Ακαδημία Πλάτωνος» παρά να πει «Μπύθουλας».
Δεν είναι τυχαία επιλογή. Η Ακαδημία Πλάτωνος είχε πράγματι τεράστια ιστορική σημασία, όμως για τη Σουσού η επίκλησή της λειτουργεί και ως ένα είδος κοινωνικού «καμουφλάζ». Η αρχαία Αθήνα και ο Πλάτωνας τής προσφέρουν το κύρος που λείπει από την πραγματικότητα της καθημερινότητάς της.
Από τον Μπύθουλα στο Κολωνάκι
Η μεγάλη ανατροπή στην ιστορία της Μαντάμ Σουσού έρχεται όταν η ηρωίδα αποκτά ξαφνικά μια περιουσία. Τότε ο Μπύθουλας δεν είναι πια αρκετά καλός για εκείνη.
Η Σουσού μετακομίζει στο Κολωνάκι, την περιοχή που στον μεσοπόλεμο είχε αρχίσει να αποκτά έντονα τον συμβολισμό της αστικής ευμάρειας και του «καλού κόσμου». Η αντίθεση με τον Μπύθουλα γίνεται έτσι ακόμη πιο έντονη. Από τη μια πλευρά, η φτωχή λαϊκή γειτονιά όπου ζούσε ο Παναγιωτάκης και όπου η Σουσού προσπαθούσε να πείσει τους πάντες ότι είναι αριστοκράτισσα. Από την άλλη, το Κολωνάκι, το οποίο η ίδια θεωρεί πλέον αντάξιο της κοινωνικής θέσης που πιστεύει ότι απέκτησε.
Η μετακόμιση είναι ουσιαστικά το μεγάλο όνειρο της Σουσούς που γίνεται πραγματικότητα: δεν αλλάζει απλώς σπίτι· προσπαθεί να αλλάξει ολόκληρη την κοινωνική της ταυτότητα.
Βιβλίο, ταινία, σήριαλ και θεατρικό
Η ιστορία του Ψαθά έγινε βιβλίο το οποίο εξαντλήθηκε γρήγορα και δεν επανεκδόθηκε μέχρι και το 1977 όταν μετά από πιέσεις των εκδοτών και του κόσμου κυκλοφόρησε μια νέα έκδοση. Το 1942 οι ιστορίες της Μαντάμ Σουσού μεταφέρθηκαν στο θέατρο με πρωταγωνίστρια την Κυρία Κατερίνα (Κατερίνα Ανδρεάδη), τον Αιμίλιο Βεάκη και τον Κώστα Μουσούρη. Το 1948 η Μαντάμ Σουσού έγινε και κινηματογραφική ταινία με την Μαρίκα Νέζερ στον ομώνυμο ρόλο και Παναγιωτάκη τον Βασίλη Λογοθετίδη, ταινία που δυστυχώς σήμερα δεν σώζεται. Ωστόσο η ηρωίδα του Ψαθά και η ιστορία της έγινε ερελυως γνωστή όταν μεταφέρθηκε στη μικρή οθόνη, αρχικά το 1972 και αργότερα το 1986 με ακόμη μεγαλύτερη επιτυχία. Στην πρώτη εκδοχή τη Σουσού ενσάρκωσε η Άννα Παϊτατζή, την οποία ο ίδιος ο Ψαθάς θεωρούσε καταλληλότερη για τον ρόλο ενώ στη δεύτερη, την Μαντάμ Σουσού το 1986 υποδύθηκε η Άννα Παναγιωτοπούλου, την ερμηνεία της οποία δεν πρόλαβει να δει ο Ψαθάς καθώς πέθανε το 1979. Ωστόσο, οι κριτικοί αλλά και ο κόσμος θεωρούν την Μαντάμ Σουσού της Παναγιωτοπούλου ως την πιο επιτυχημένη.
Ο Μπύθουλας δεν ήταν αστείο όνομα
Σήμερα ο «Μπύθουλας» προκαλεί χαμόγελο επειδή τον έχουμε συνδέσει με τη Μαντάμ Σουσού. Για τους ανθρώπους όμως που ζούσαν εκεί, η πραγματικότητα ήταν πολύ λιγότερο κωμική.
Η περιοχή αποτελούσε για μεγάλο διάστημα μια από τις φτωχότερες παρυφές της Αθήνας. Χαμόσπιτα, χωματόδρομοι, νερά που λιμνάζουν τον χειμώνα, βούρλα και κουνούπια περιγράφουν ένα τοπίο που σήμερα μοιάζει σχεδόν απίστευτο.νΚι όμως, αυτή η ίδια περιοχή βρισκόταν δίπλα σε έναν από τους σημαντικότερους τόπους της αρχαίας Αθήνας.
Ο Μπύθουλας ήταν λοιπόν ταυτόχρονα μια πραγματική φτωχογειτονιά, ένα ξεχασμένο αθηναϊκό τοπωνύμιο και, χάρη στον Ψαθά, ένας από τους πιο αναγνωρίσιμους τόπους της ελληνικής λογοτεχνίας και τηλεόρασης.
Από τη φτωχογειτονιά στη σύγχρονη Αθήνα
Η Αθήνα του Μπύθουλα δεν υπάρχει πια. Η περιοχή γύρω από την Ακαδημία Πλάτωνος άλλαξε, οι δρόμοι διαμορφώθηκαν, τα παλιά σπίτια χάθηκαν και το τοπωνύμιο σταδιακά έπαψε να χρησιμοποιείται στην καθημερινότητα.
Έμεινε όμως στη μνήμη χάρη σε μια γυναίκα που δεν ήθελε με τίποτα να παραδεχτεί από πού προερχόταν. Η Μαντάμ Σουσού μπορεί να ήθελε να ξεχάσει τον Μπύθουλα, όμως τελικά έκανε ακριβώς το αντίθετο, τον έκανε αθάνατο.
Κάθε φορά που ακούγεται σήμερα το όνομα «Μπύθουλας», δεν θυμόμαστε απλώς μια χαμένη γειτονιά της Αθήνας. Θυμόμαστε τη φαντασμένη «πυργοδέσποινα», τον Παναγιωτάκη, τον «λαουτζίκο», το «υπηρετικόν προσωπικόν» και μια ολόκληρη Αθήνα που κάποτε χωριζόταν έντονα ανάμεσα στη φτώχεια και την ευμάρεια. Και ίσως αυτή να είναι η μεγαλύτερη ειρωνεία της ιστορίας: η Σουσού πέρασε όλη της τη ζωή προσπαθώντας να ξεφύγει από τον Μπύθουλα. Τελικά, όμως, ήταν ο Μπύθουλας που την έκανε αθάνατη.
Διαβάστε επίσης:
Ιστορίες της Αθήνας: Πού είναι τα Χαυτεία και γιατί ονομάστηκαν έτσι;
Δείτε όλες τις ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο στο koutipandoras.gr
Facebook
Twitter
Tα σχόλια στο site έχουν απενεργοποιηθεί. Μπορείτε να σχολιάζετε μέσα από την επίσημη σελίδα στο Facebook
Σχόλια
Επικοινωνία
