Η εργαλειοποίηση του Therapy-Speak

Στη σύγχρονη Ελλάδα της συλλογικής ματαίωσης, δεν τσακωνόμαστε πια για ιδέες, αξίες ή έστω από καθαρό ανθρώπινο εγωισμό, μα επιδίδουμε συναισθηματικά «εξώδικα», οχυρωμένοι πίσω από όρους μιας εκλαϊκευμένης ψυχοθεραπείας που υπόσχεται αυτογνωσία και συχνά καταλήγει σε καλοσιδερωμένο ναρκισσισμό.

Σκρολάροντας στην αρχική σελίδα οποιουδήποτε κοινωνικού δικτύου στην Ελλάδα του σήμερα, μια χώρα που βγήκε από τα μνημόνια για να μπει σε μια πιο εκλεπτυσμένη εκδοχή μόνιμης νευρικής κρίσης, βλέπεις μπροστά σου μια παράξενη γλωσσική μετάλλαξη. Άνθρωποι της διπλανής πόρτας, influencers με βλέμμα «έκανα τρεις συνεδρίες και ξέρω», παλιοί συμμαθητές που κάποτε δεν μπορούσαν να ξεχωρίσουν το «επηρεάζω» από το «επιρρεάζω» και φυσικά αναρίθμητοι life coaches, εμφανίζονται ξαφνικά ως μικροί Φρόιντ με πτυχίο TikTok. Δεν υπάρχουν πλέον απλώς κακοί τρόποι, εγωισμός, δειλία, ανωριμότητα ή ψέμα. Υπάρχει «τοξικότητα», «gaslighting», «ναρκισσισμός», «τραύμα», «triggering», «boundaries», «safe space» κι ένα λεξιλόγιο που ακούγεται σαν να βγήκε από ομαδική συνεδρία σε coworking space με matcha latte.

Το φαινόμενο έχει διεθνές όνομα και λέγεται therapy-speak. Δεν είναι απλώς η χρήση ψυχολογικών όρων στην καθημερινότητα, μα η μεταφορά μιας κλινικής γλώσσας, που έχει νόημα μέσα στο θεραπευτικό πλαίσιο, σε κάθε πιθανό κοινωνικό πεδίο, στις σχέσεις, στη δουλειά, στην πολιτική, στα οικογενειακά τραπέζια, στα stories, στα podcast, στα passive aggressive μηνύματα που ξεκινούν με «σου το λέω με αγάπη» και τελειώνουν με κανονική εκτέλεση χαρακτήρα. Η American Psychological Association έχει επισημάνει ότι η εξάπλωση της γλώσσας της ψυχικής υγείας δείχνει και κάτι θετικό κι αυτό είναι λιγότερο στίγμα, μεγαλύτερη ορατότητα, περισσότερη άνεση στο να μιλάμε για πόνο. Ταυτόχρονα όμως προειδοποιεί ότι πολλοί όροι χρησιμοποιούνται πρόχειρα, υπεραπλουστευμένα ή λάθος, ειδικά όταν μετατρέπονται σε διάγνωση του διπλανού μας χωρίς πλαίσιο, χωρίς ιστορικό, χωρίς ειδικό, χωρίς τίποτα πέρα από ένα reel των 42 δευτερολέπτων.

Όλοι ψυχολόγοι, κανείς υπεύθυνος

Το πρόβλημα δεν είναι ότι μάθαμε λέξεις, μακάρι να μαθαίναμε περισσότερες. Το πρόβλημα είναι ότι αρχίσαμε να τις χρησιμοποιούμε όπως χρησιμοποιεί ο μέσος Έλληνας εργοδότης τη λέξη «οικογένεια», δηλαδή για να αποφύγει την ευθύνη. Ένας άνθρωπος που φέρεται άσχημα δεν είναι πια απλώς αγενής ή εγωιστής, είναι «ναρκισσιστής». Ένα ψέμα δεν είναι ψέμα, είναι «gaslighting». Μια δύσκολη συζήτηση δεν είναι δύσκολη συζήτηση μα είναι «παραβίαση ορίων». Ένας φίλος που μας στεναχώρησε δεν έκανε μια ανθρώπινη ανοησία «ενεργοποίησε το τραύμα μας». Κάπως έτσι, η καθημερινή ζωή μετατρέπεται σε αίθουσα αναμονής ψυχιατρικής κλινικής, μόνο που δεν υπάρχει γιατρός. Υπάρχει κοινό.

Η διαφορά, όμως, έχει σημασία. Το gaslighting, για παράδειγμα, δεν είναι ένα απλό ψέμα ούτε μια διαφωνία για το ποιος θυμάται σωστά τι έγινε στις διακοπές του 2019. Περιγράφει μια μορφή χειριστικής συμπεριφοράς όπου κάποιος επιχειρεί να κλονίσει την αντίληψη του άλλου για την πραγματικότητα. Δεν είναι «είπες ψέματα» αλλά «με έκανες να αμφιβάλλω συστηματικά για τη μνήμη, την κρίση και την ψυχική μου σταθερότητα». Δεν είναι τυχαίο ότι το Merriam-Webster ανέδειξε το “gaslighting” ως λέξη της χρονιάς το 2022, καταγράφοντας αύξηση 1.740% στις αναζητήσεις της λέξης. Η διάδοση της λέξης δείχνει ότι πολλοί άνθρωποι βρήκαν επιτέλους όνομα για μια υπαρκτή κακοποιητική εμπειρία. Η κατάχρησή της, όμως, κινδυνεύει να κάνει το αντίθετο, δηλαδή ν’ αδειάσει τη λέξη από το βάρος της.

Ακόμη πιο χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα του «ναρκισσιστή». Στην καθημερινή του χρήση, ο όρος έχει γίνει κάτι σαν το αλάτι της συναισθηματικής κουζίνας και πέφτει παντού. Ο πρώην που άργησε να απαντήσει, η φίλη που μίλησε πολύ για τον εαυτό της, ο συνάδελφος που πήρε τα credits, ο θείος που λέει ιστορίες από τον στρατό για 34η φορά, όλοι ναρκισσιστές. Μόνο που η ναρκισσιστική διαταραχή προσωπικότητας είναι πολύ πιο σύνθετη κλινική κατάσταση, με μοτίβο μεγαλείου, ανάγκη θαυμασμού και έλλειψη ενσυναίσθησης που επιμένει στον χρόνο και σε διαφορετικά κοινωνικά πλαίσια. Η αξιολόγηση απαιτεί ιστορικό, κλινική κρίση και συχνά περισσότερες από μία συναντήσεις με ειδικό. Δεν βγαίνει διάγνωση επειδή κάποιος ανέβασε τρία selfie και είπε «I choose myself».

Η Ελλάδα ως ιδανικό εργαστήριο συναισθηματικής υπερθέρμανσης

Στην Ελλάδα, το therapy-speak βρίσκει πρόσφορο έδαφος για έναν απλό λόγο, είμαστε μια κοινωνία κουρασμένη, επισφαλής, θυμωμένη και βαθιά ιδιωτικοποιημένη. Δεν ζούμε σε μια χώρα όπου το ψυχικό βάρος είναι απλώς ατομικό ζήτημα. Ζούμε σε μια χώρα όπου το άγχος έχει νοίκι, ρεύμα, σούπερ μάρκετ, ΕΝΦΙΑ, ακρίβεια, ανασφάλεια, κακοπληρωμένη εργασία και ένα κράτος που σου λέει «μίλα σε ειδικό» ενώ το δημόσιο σύστημα ψυχικής υγείας μοιάζει πολλές φορές με λαχείο που ξέχασε να τυπωθεί.

Τα στοιχεία το δείχνουν καθαρά. Σύμφωνα με το Greece Country Health Profile 2023 της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και του OECD/European Observatory, σχεδόν ένας στους πέντε ανθρώπους στην Ελλάδα είχε κάποιο ζήτημα ψυχικής υγείας ήδη πριν από την πανδημία, δηλαδή περίπου 2 εκατομμύρια άνθρωποι. Το ποσοστό αυτό, 19%, ήταν το τρίτο υψηλότερο στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Οι συχνότερες καταστάσεις ήταν οι καταθλιπτικές διαταραχές, περίπου 7% του πληθυσμού, και οι αγχώδεις διαταραχές, περίπου 6%. Το ίδιο προφίλ εκτιμά ότι το κόστος της ψυχικής νοσηρότητας στην Ελλάδα ξεπερνούσε το 3% του ΑΕΠ, δηλαδή 5,3 δισ. ευρώ σε άμεσες και έμμεσες επιπτώσεις.

Κι εδώ αρχίζει η μεγάλη υποκρισία. Διότι ενώ η ψυχική υγεία είναι πραγματικό, κοινωνικό, ταξικό και πολιτικό ζήτημα, η κυρίαρχη κουλτούρα την επιστρέφει στο άτομο πακεταρισμένη ως προϊόν αυτοβελτίωσης. Αν δουλεύεις 10 ώρες για μισθό που εξατμίζεται πριν προλάβεις να αγοράσεις δεύτερο αφρόλουτρο, δεν φταίει η αγορά εργασίας, η ακρίβεια ή η πολιτική επιλογή να ζούμε σαν ενοικιαστές της ίδιας μας της ζωής. Φταίει που δεν κάνεις αρκετό journaling. Δεν έχεις burnout επειδή σε στύβουν σαν λεμονόκουπα σε συνοικιακό σουβλατζίδικο Σάββατο βράδυ, έχεις burnout επειδή δεν έβαλες «όρια». Λες και το όριο απέναντι στο αφεντικό που πληρώνει 780€  είναι ένα ωραίο quote σε μπεζ φόντο.

Τα δεδομένα δείχνουν ότι η οικονομική δυσκολία συνδέεται ευθέως με την ψυχική επιβάρυνση. Στην Ελλάδα, κατά την περίοδο της πανδημίας, το 66% όσων ζούσαν σε νοικοκυριά με οικονομικές δυσκολίες θεωρούνταν σε κίνδυνο κατάθλιψης, έναντι 40% όσων δεν ανέφεραν τέτοιες δυσκολίες. Δηλαδή, πριν αρχίσουμε να μιλάμε για «αρνητική ενέργεια», ίσως να μιλήσουμε λίγο για αρνητικό υπόλοιπο. Πριν πούμε ότι κάποιος «δεν δούλεψε με το τραύμα του», ίσως να δούμε ότι δουλεύει με σπαστά ωράρια, χωρίς σταθερότητα, χωρίς πρόσβαση σε φροντίδα, χωρίς χρόνο ούτε να καταρρεύσει αξιοπρεπώς.

Το self-care ως άλλοθι φυγής

Εδώ εμφανίζεται η πιο σκοτεινή πλευρά του φαινομένου. Η γλώσσα της ψυχολογίας, αντί να μας κάνει πιο υπεύθυνους απέναντι στον εαυτό μας και στους άλλους, συχνά γίνεται άδεια αποχώρησης από κάθε δύσκολη σχέση. Το ghosting βαφτίζεται «προστασία της ψυχικής μου υγείας» κι η ανικανότητα να ζητήσεις συγγνώμη γίνεται «δεν μπαίνω σε χαμηλές δονήσεις». Η πλήρης αδιαφορία για τον άλλον γίνεται «επιλέγω την ηρεμία μου». Και κάπως έτσι, ο πιο παλιός, γνώριμος, κλασικός εγωισμός φοράει λινό πουκάμισο, ανάβει κερί με άρωμα καρύδας και παρουσιάζεται ως αυτοφροντίδα.

Αυτό δεν σημαίνει ότι τα όρια δεν χρειάζονται. Χρειάζονται. Ειδικά σε μια κοινωνία που μεγάλωσε γενιές ανθρώπων με την εντολή «κάνε υπομονή», «μη μιλάς», «έτσι είναι οι σχέσεις», «έτσι είναι η δουλειά», «έτσι είναι η οικογένεια». Η γλώσσα της ψυχοθεραπείας έδωσε σε πολλούς ανθρώπους εργαλεία για να αναγνωρίσουν κακοποίηση, χειρισμό, παραμέληση, εξουθένωση. Αυτό είναι κέρδος. Το ζήτημα είναι ότι κάθε εργαλείο μπορεί να γίνει όπλο. Και το θεραπευτικό λεξιλόγιο, όταν αποσπάται από την αυτοκριτική και γίνεται δημόσια σφραγίδα για τους άλλους, παύει να είναι εργαλείο αυτογνωσίας. Γίνεται σφυρί. Κι, ως γνωστόν, όταν κρατάς σφυρί, όλα αρχίζουν να μοιάζουν με καρφιά.

Η American Psychological Association μιλά ακριβώς γι’αυτή τη διπλή ανάγνωση η εξοικείωση με όρους ψυχικής υγείας μπορεί να μειώσει το στίγμα, όμως η πρόχειρη χρήση λέξεων όπως «τραύμα», «gaslighting», «ναρκισσιστής» ή «triggering» μπορεί να οδηγήσει σε παρανοήσεις, υπερδιάγνωση της καθημερινότητας και υποτίμηση σοβαρών καταστάσεων. Με απλά λόγια: όταν όλα είναι τραύμα, τίποτα δεν ακούγεται πια ως τραύμα. Όταν όλοι είναι ναρκισσιστές, ο πραγματικά παθολογικός ναρκισσισμός γίνεται lifestyle κατηγορία. Όταν κάθε ψέμα είναι gaslighting, οι άνθρωποι που έχουν υποστεί συστηματική ψυχολογική κακοποίηση χάνουν τη λέξη που θα τους βοηθούσε να περιγράψουν ακριβώς αυτό που έζησαν. ([American Psychological Association][4])

Το συναισθηματικό εξώδικο και η παθολογικοποίηση της διαφωνίας

Το therapy-speak αλλάζει και τον τρόπο που συγκρουόμαστε. Κάποτε, έστω κι άγαρμπα, λέγαμε «με πλήγωσες», «φέρθηκες άσχημα», «ήσουν άδικος», «είσαι εγωιστής», «διαφωνώ μαζί σου». Αυτές οι φράσεις είχαν κάτι ταπεινό και ανθρώπινο κι άφηναν χώρο για απάντηση, για εξήγηση, για καβγά, για συμφιλίωση ή έστω για έναν καθαρό χωρισμό. Σήμερα, όλο και συχνότερα, η σύγκρουση παίρνει μορφή διάγνωσης και σε λίγο θα αποστέλλουμε PDF με τίτλο «Συνοπτική Κλινική Αξιολόγηση Πρώην Συντρόφου».

Εκεί βρίσκεται η αλληγορία του εξωδίκου. Η γλώσσα που υποτίθεται ότι γεννήθηκε για να ανοίγει τον άνθρωπο προς την ευαλωτότητα, συχνά χρησιμοποιείται για να κλείνει τη συζήτηση. Δεν λέμε πια «πονάω, ας μιλήσουμε» μα «είσαι τοξικός, άρα αποχωρώ ηθικά δικαιωμένος». Το πρόβλημα δεν είναι η αποχώρηση από σχέσεις που μας βλάπτουν. Αυτό είναι αναγκαίο. Το πρόβλημα είναι όταν κάθε άβολη συνάντηση με τον άλλον βαφτίζεται βλάβη και κάθε αντίρρηση γίνεται απειλή. Όταν κάθε κριτική γίνεται επίθεση στην ψυχική μας ακεραιότητα. Έτσι, η διαφωνία παθολογικοποιείται και ο διάλογος πεθαίνει πριν προλάβει να γίνει έστω ένας αξιοπρεπής καβγάς.

Εδώ αξίζει να θυμηθούμε τον Mark Fisher, που μιλούσε για την «ιδιωτικοποίηση του στρες», την τάση, δηλαδή, ν’ αντιμετωπίζουμε την ψυχική δυσφορία ως ατομική αποτυχία και όχι ως σύμπτωμα κοινωνικών συνθηκών. Στο ίδιο νήμα, η Eva Illouz έχει περιγράψει πώς ο καπιταλισμός διαμόρφωσε μια κουλτούρα όπου οι οικονομικές σχέσεις γίνονται συναισθηματικές και οι προσωπικές σχέσεις οργανώνονται με όρους αγοράς, κόστους, επένδυσης και ανταλλαγής. Ο Christopher Lasch, πολύ νωρίτερα, είχε δει την άνοδο μιας κουλτούρας ναρκισσισμού και θεραπευτικού λεξιλογίου που συχνά ρυθμίζει δημόσιες και ιδιωτικές συμπεριφορές αντί να τις απελευθερώνει.

Δεν χρειαζόμαστε λιγότερη ψυχολογία· χρειαζόμαστε λιγότερη ψυχολογικοποίηση

Η απάντηση σε όλα αυτά δεν είναι να γυρίσουμε στο παλιό, βαρύ, ελληνικό «έλα μωρέ, όλα στο μυαλό σου είναι». Αυτό το έχουμε πληρώσει ακριβά. Η ψυχική υγεία είναι σοβαρή. Οι παθήσεις είναι σοβαρές. Η ψυχοθεραπεία είναι πολύτιμη. Οι άνθρωποι χρειάζονται πρόσβαση σε ειδικούς, όχι ειρωνεία από καφενειακούς ρεαλιστές που θεωρούν την κατάθλιψη τεμπελιά και το άγχος ιδιοτροπία. Η Ευρώπη συνολικά καταγράφει αύξηση στις αγχώδεις και καταθλιπτικές διαταραχές τα τελευταία χρόνια, ενώ ο OECD επισημαίνει ότι οι κοινωνικοί, οικονομικοί και υγειονομικοί παράγοντες έχουν επιβαρύνει σημαντικά την ψυχική υγεία, ειδικά μετά την πανδημία. ([OECD][6])

Άρα το ζητούμενο δεν είναι λιγότερη γνώση. Είναι περισσότερη ακρίβεια. Περισσότερη ευθύνη. Να μάθουμε να λέμε «αυτό με πλήγωσε» χωρίς να χρειαζόμαστε διάγνωση για να νομιμοποιήσουμε τον πόνο. Η ελληνική κοινωνία δεν χρειάζεται άλλους ερασιτέχνες δικαστές-ψυχολόγους που μοιράζουν διαγνώσεις με την αυτοπεποίθηση ανθρώπου που είδε τρία TikTok και ένα podcast με τίτλο «πώς να αναγνωρίσεις τον ναρκισσιστή σε 7 σημάδια». Χρειάζεται καλύτερη ψυχική φροντίδα, λιγότερο στίγμα, περισσότερη πρόσβαση σε ειδικούς, αλλά και μια επανεκκίνηση της ανθρώπινης γλώσσας. Χρειάζεται να ξαναμάθουμε να τσακωνόμαστε, να ξαναβρούμε την άβολη, αδέξια, θορυβώδη, αλλά αναγκαία ανθρώπινη λάσπη, εκεί όπου οι σχέσεις δεν είναι πάντα ασφαλείς, καθαρές, βελτιστοποιημένες και θεραπευτικά εγκεκριμένες, αλλά μπορούν ακόμη να είναι αληθινές.

Γιατί στο τέλος, αν όλα γίνουν κλινική ορολογία, δεν θα έχουμε περισσότερη ψυχική υγεία. Θα έχουμε λιγότερη κοινωνία. Θα έχουμε ανθρώπους που ξέρουν να ονομάζουν κάθε συναίσθημα, αλλά δεν ξέρουν πια να ζητούν συγγνώμη. Ανθρώπους που προστατεύουν τα όριά τους, αλλά δεν αντέχουν καμία συνάντηση με τον άλλον. Ανθρώπους που μιλούν για τραύμα, αλλά ξεχνούν την ευθύνη. Και τότε η γλώσσα που πήγε ψυχολόγο δεν θα έχει γυρίσει σοφότερη. 

Θα’ χει γυρίσει με εξώδικο.

Πηγές:

[1]: “How to harness the power of therapy-speak”

[2]:”Word of the Year 2022 | Gaslighting”

[3]: “Narcissistic Personality Disorder – StatPearls – NCBI Bookshelf”

[4]: “Seven of the most frequently misused psychological terms”

[5]: “Capitalist Realism, Mark Fisher”

[6]:”Trends and patterns in mental ill health: The Economic Case for Preventing Mental Ill Health | OECD”

 

Διαβάστε επίσης:

Η δικτατορία του γκρίζου

Καλό καλοκαίρι από τον Μεσαίωνα

Οι Έλληνες ως «ανεπιθύμητοι» τουρίστες

Δείτε όλες τις ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο στο koutipandoras.gr