Η Άλωση της Πόλης και η Δύση: Το χρονικό μιας προαναγγελθείσας εγκατάλειψης

Είναι ένα από τα ελάχιστα γεγονότα της παγκόσμιας ιστορίας που συμπυκνώνουν τόση τραγική μεγαλοπρέπεια σε μία και μόνη ημερομηνία. Τρίτη, 29η Μαΐου 1453. Μια πόλη που υπήρξε υπόδειγμα συνύπαρξης, η καρδιά της Ανατολής, το τελευταίο καταφύγιο του αρχαίου κόσμου, παραδίδεται στη σιωπή και στη φωτιά. Όμως η Άλωση της Κωνσταντινούπολης δεν υπήρξε μονάχα μια σύγκρουση στρατών, αλλά και μια σύγκρουση συνειδήσεων και συμφερόντων που εκτυλίχθηκε χιλιόμετρα μακριά, στα ανάκτορα της Ρώμης, στα συμβούλια της Γαληνοτάτης Δημοκρατίας και στις αυλές των βασιλέων της Δύσης.

Την ώρα που ο τελευταίος αυτοκράτορας της Ανατολικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας έσφιγγε το σπαθί του και χανόταν στη δίνη του πολέμου, εκείνοι που ορκίζονταν πίστη στον ίδιο Θεό μετρούσαν ακόμη τα κέρδη, τις απώλειες και τα «πρέπει» μιας ανύπαρκτης πια πολιτικής. Ετούτο το αφιέρωμα δεν είναι απλώς μια ανασκόπηση. Είναι η τοιχογραφία μιας συστηματικής εγκατάλειψης που υπήρξε έργο όχι μιας ενιαίας συνωμοσίας, αλλά ενός ολόκληρου πολιτισμικού και πολιτικού οικοδομήματος που, στο όνομα της πίστης, κατακρεούργησε την ίδια την έννοια της χριστιανοσύνης. Είναι το χρονικό μιας Δύσης που είχε τα μέσα να σώσει, αλλά επέλεξε να παρατηρεί.

Το φάσμα του 1204 και η ψυχολογία της ρήξης

Για να αντιληφθεί κανείς την αδράνεια της Δύσης το 1453, οφείλει πρώτα να κατανοήσει τι είχε προηγηθεί. Η Άλωση της Κωνσταντινούπολης από τους Σταυροφόρους το 1204 δεν ήταν απλώς μια ήττα· ήταν ένας «βιασμός». Όπως μαρτυρούν τα κείμενα του Νικήτα Χωνιάτη, οι Λατίνοι επέδειξαν μια μανία που ξεπερνούσε κάθε στρατιωτική λογική. Μετά τις καταστρεπτικές πυρκαγιές που είχαν προκαλέσει κατά την πρώτη τους ανάμειξη στα βυζαντινά πράγματα, η τελική άλωση του 1204 εξελίχθηκε σε ένα πρωτοφανές όργιο λεηλασίας, βεβήλωσης και βαρβαρότητας.

Έσυραν ιερόσυλα τις εικόνες, κομμάτιασαν την Αγία Τράπεζα της Αγίας Σοφίας για να αποσπάσουν τον χρυσό και τα πολύτιμα πετράδια, και εγκατέστησαν μια πόρνη στον Πατριαρχικό Θρόνο για να χλευάσουν τους Βυζαντινούς. Το σχίσμα των δύο Εκκλησιών, που για αιώνες υπήρξε αντικείμενο θεολογικών ερίδων, απέκτησε τότε σάρκα και οστά, βάφτηκε με αίμα.

Είναι μέσα σε αυτό ακριβώς το ιστορικό πλαίσιο που οφείλουμε να ερμηνεύσουμε την περίφημη φράση που η μεταγενέστερη ιστορική παράδοση και ο ιστορικός Μιχαήλ Δούκας αποδίδουν στον μέγα δούκα Λουκά Νοταρά. Καθώς η πολιορκία πλησίαζε, και ενώ ο Κωνσταντίνος είχε αποδεχθεί την εκκλησιαστική ένωση για να εξασφαλίσει βοήθεια, ο Νοταράς φέρεται να αναφώνησε:

«Κρειττότερόν ἐστιν εἰδέναι ἐν μέσῃ τῇ Πόλει φακιόλιον βασιλεῦον Τούρκων ἢ καλύπτραν λατινικήν». (Κάλλιο σαρίκι τούρκικο παρά τιάρα παπική).

Η φράση αυτή έγινε το απόλυτο έμβλημα της ανθενωτικής παράταξης. Ωστόσο, η σύγχρονη ιστορική έρευνα μάς υποχρεώνει να την αντιμετωπίζουμε με περισσότερη λεπτότητα. Ο Νοταράς, ως μεσάζων της αυτοκρατορίας, υπήρξε στην πράξη ο εκτελεστής της ενωτικής πολιτικής του αυτοκράτορα. Είναι πολύ πιθανό τα λόγια αυτά να αποτελούν μια εκ των υστέρων ρητορική υπερβολή της φιλοενωτικής ιστοριογραφίας ή να αποδίδουν σχηματικά ένα συλλογικό λαϊκό αίσθημα και όχι μια κυριολεκτική δήλωση.

Αυτό που ωστόσο παραμένει αδιαμφισβήτητο είναι το κλίμα της εποχής: ο βυζαντινός λαός και μεγάλο μέρος του κλήρου αντιμετώπιζαν τον Πάπα και τη δογματική υποταγή στη Ρώμη ως υπαρξιακή απειλή που θα ισοπεδώνε την πολιτισμική και πνευματική τους ιδιοπροσωπία.

Αποτυπώνοντας το τέλος ενός κόσμου

Καθώς ο Μωάμεθ ο Πορθητής ολοκλήρωνε τον ασφυκτικό κλοιό γύρω από τα τείχη, η αυτοκρατορία περιοριζόταν σε έναν θύλακα απόγνωσης. Δύο Έλληνες χρονογράφοι αποτύπωσαν αυτή την πορεία προς το μοιραίο, ο καθένας από τη δική του ξεχωριστή σκοπιά.

Ο Λαόνικος Χαλκοκονδύλης, ο τελευταίος μεγάλος ιστορικός του Βυζαντίου, συνέθεσε τις Αποδείξεις Ιστοριών παρατηρώντας το δράμα με το βλέμμα ενός γεωπολιτικού ανατόμου. Δεν αφηγείται απλώς την πολιορκία· την εντάσσει στην αναπόδραστη ροή της Ιστορίας, εκεί όπου η οθωμανική ισχύς ανέτειλε ακριβώς επειδή η ελληνική παρακμή και η δυτική αδράνεια δημιούργησαν ένα κενό εξουσίας. Η γραφή του είναι σχεδόν ψυχρή και διέπεται από αιτιώδεις συνδέσεις. Η Δύση δεν συνέδραμε όχι μόνο διότι δεν το επιθυμούσε, αλλά και διότι ήταν οργανωτικά ανίκανη να υπερβεί τις εσωτερικές της διαιρέσεις.

Αντιθέτως, ο Κριτόβουλος ο Ίμβριος συνιστά την πλέον αινιγματική μορφή της περιόδου. Συνέγραψε την Ιστορία του αφιερώνοντάς την στον ίδιο τον Μωάμεθ Β’, τον οποίο εξυμνεί ως στρατηγική μεγαλοφυΐα, παραλληλίζοντάς τον με τον Μέγα Αλέξανδρο. Το έργο του αποτελεί την πιο λεπτομερή καταγραφή της οθωμανικής προετοιμασίας και τακτικής. Μελετώντας τον Κριτόβουλο, ο σύγχρονος αναγνώστης αντιλαμβάνεται την τραγική ειρωνεία ότι την ώρα που ο Κωνσταντίνος αναζητούσε απεγνωσμένα συμμάχους, ο Μωάμεθ είχε την πολυτέλεια να κερδίζει όχι μόνο εδάφη αλλά και συνειδήσεις, ακόμη και Ελλήνων λογίων που διέβλεπαν στο πρόσωπό του τον νέο, αναπόφευκτο φορέα της εξουσίας.

Η μαρτυρία του Μπάρμπαρο και η οφειλόμενη βοήθεια που δεν ήρθε ποτέ

Για να συλλάβει, ωστόσο, κανείς τον πραγματικό σφυγμό της πολιορκίας, δεν υπάρχει πολυτιμότερη πηγή από το Giornale dell’Assedio di Costantinopoli του Βενετού ευγενούς Νικολό Μπάρμπαρο. Δεν ήταν στρατιωτικός, αλλά ένας άνθρωπος παγιδευμένος στην κόλαση. Η καταγραφή του είναι ημερολογιακή, άμεση, συχνά ωμή.

«Καὶ ἐγὼ ὁ Νικολό Μπάρμπαρο», σημειώνει, «ἤμουν παρὼν σὲ ὅλα». Και πράγματι, η ματιά του είναι εκείνη του αυτόπτη μάρτυρα που αποτυπώνει τη μικρή, καθημερινή αγωνία∙ τις άυπνες νύχτες στις επάλξεις, την οσμή της πυρίτιδας που αναμειγνύεται με το λιβάνι, την πείνα. Ο Μπάρμπαρο εξιστορεί τον ηρωισμό των υπερασπιστών, δεν αποκρύπτει όμως και τις εσωτερικές αντιπαλότητες. Βενετοί και Γενουάτες, ακόμη και κατά την ύστατη στιγμή, παρέμεναν καχύποπτοι μεταξύ τους και αλληλοκατηγορούνταν για ολιγωρία.

Κυρίως, όμως, ο Μπάρμπαρο αποτυπώνει την αγωνιώδη αναμονή για μια εξωτερική βοήθεια που δεν έφτασε ποτέ. Η Βενετική Σύγκλητος είχε ψηφίσει την αποστολή στόλου υπό τον ναύαρχο Τζάκομο Λορεντάν ήδη από τον Φεβρουάριο του 1453. Όμως, η γραφειοκρατική δυσκινησία, η οικονομική δυστοκία και οι τεράστιες καθυστερήσεις στη στρατολόγηση πληρωμάτων παρέλυσαν την επιχείρηση. Ο στόλος απέπλευσε από τη Βενετία μόλις στις 7 Μαΐου, τραγικά αργά για να προλάβει τις εξελίξεις.

Στο μεταξύ, οι πολιορκημένοι ζούσαν με την ψευδαίσθηση. Στις 23 Μαΐου, ένα μικρό βενετικό πλοίο που είχε σταλεί κρυφά για αναγνώριση επέστρεψε στην Πόλη. Ο καπετάνιος του ανακοίνωσε δακρυσμένος το μοιραίο: χτενίζοντας το Αιγαίο, δεν βρήκε κανένα χριστιανικό πανί να σπεύδει προς βοήθεια. Ο στόλος του Λορεντάν θα μάθαινε τα νέα της πτώσης όταν πλέον θα προσέγγιζε τη Χίο, μετά το τέλος των πάντων.

Η σύγχρονη έρευνα αποφεύγει τον όρο «προδοσία» με τη στενή νομική του σημασία· κανείς δεν έδωσε ρητή εντολή «αφήστε τους να χαθούν». Εκείνο που συνέβη ήταν κάτι πολύ πιο οδυνηρό: η θεσμική παράλυση και η ψυχρή απροθυμία μιας αυτοκρατορίας εμπόρων να ρισκάρει άμεσα τα κεφάλαιά της. Για τη Γαληνοτάτη Δημοκρατία, το Βυζάντιο αντιπροσώπευε πλέον ένα παλαιό περιουσιακό στοιχείο υπό απαξίωση· η Οθωμανική Αυτοκρατορία ήταν η νέα, αναδυόμενη αγορά. Τα σωτήρια πανιά δεν καθυστέρησαν λόγω των ανέμων του Αιγαίου, αλλά λόγω της αδράνειας και των υπολογισμών στα κανάλια της Βενετίας.

Το σπαθί του Κωνσταντίνου και η σιωπή των κανονιών

Όταν το ρήγμα στην πύλη του Αγίου Ρωμανού άνοιξε διάπλατα και ο Ιωάννης Ιουστινιάνης, ο Γενουάτης παράτολμος ευγενής που εξελίχθηκε σε ηρωικό υπερασπιστή, τραυματίστηκε βαρύτατα και αποχώρησε, η μοίρα της Πόλης σφραγίστηκε. Σύμφωνα με τη λαϊκή παράδοση που διέσωσε ο Δούκας, ο αυτοκράτορας αφαίρεσε τα διακριτικά του αξιώματός του για να μην πέσουν στα χέρια των εισβολέων και όρμησε στη μάχη ως απλός στρατιώτης.

Ο στενός του φίλος και πιστός σύντροφος, ο Γεώργιος Σφραντζής, ο οποίος εκείνες τις δραματικές ώρες βρισκόταν σε άλλη έπαλξη της Πόλης επιθεωρώντας την άμυνα, αποτυπώνει στο Χρονικό του τον απόλυτο προσωπικό και εθνικό θρήνο. «Ἐγὼ δὲ», ομολογεί συντετριμμένος, «ἐλθὼν ἐζήτησα αὐτὸν καὶ οὐχ εὗρον…», δεν μπόρεσε ποτέ να βρει τον νεκρό του κύριο για να του αποδώσει τις δέουσες τιμές.

Ο Κωνσταντίνος είχε απορρίψει κάθε πρόταση να διαφύγει. Είχε αρνηθεί το τελεσίγραφο του ίδιου του Μωάμεθ να παραδώσει την Πόλη και να αποχωρήσει στον Μυστρά με πλήρεις τιμές. Η απάντησή του παραμένει παράδειγμα αξιοπρέπειας:

«Τὸ δὲ τὴν πόλιν σοὶ δοῦναι οὔτ’ ἐμόν ἐστιν οὔτ’ ἄλλου τῶν κατοικούντων ἐν ταύτῃ· κοινῇ γὰρ γνώμῃ πάντες αὐτοπροαιρέτως ἀποθανοῦμεν καὶ οὐ φεισόμεθα τῆς ζωῆς ἡμῶν».

Είναι η στιγμή κατά την οποία η Ιστορία μετουσιώνεται σε θρύλο. Ο αυτοκράτορας που ρίπτεται στη δίνη της μάχης δεν είναι πια ο ηττημένος ηγεμόνας ενός κράτους-φαντάσματος· είναι το σύμβολο μιας ανυποχώρητης πολιτισμικής οντότητας που επέλεξε να πεθάνει όρθια.

Οι Δυτικοί, που είχε τύχει να επιβαρύνουν κατ’ επανάληψη την Αυτοκρατορία με επαχθή δάνεια υψηλού ρίσκου, επιβεβλημένες εκκλησιαστικές ενώσεις και αόριστες υποσχέσεις, έμειναν εν τέλει μόνο με το άδειο γράμμα των επικήδειων λόγων. Ο Πάπας Νικόλαος Ε’ και ο καρδινάλιος Αινείας Σύλβιος Πικολομίνι (ο μετέπειτα Πάπας Πίος Β’) θα συντάξουν αργότερα συγκλονιστικές εκκλήσεις για νέα Σταυροφορία. Η Ιστορία, ωστόσο, δεν αναστρέφεται.

Τα κανόνια του Μωάμεθ είχαν σβήσει όχι μόνον την Ανατολική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία αλλά και την αξιοπιστία του δυτικού λόγου. Η Άλωση υπήρξε η στιγμή που αποκαλύφθηκε πως η χριστιανική αλληλεγγύη δεν συνιστούσε παρά ένα κενό ιδεολόγημα, ένα νόμισμα χωρίς αντίκρισμα στην αγορά της ισχύος και των συμφερόντων.

Πηγές:

Νικήτας Χωνιάτης, Χρονική Διήγησις, μτφρ. Αλόη Σιδέρη, 2 τόμοι, εκδ. Άγρα, Αθήνα 2000.

Μιχαήλ Δούκας, Βυζαντινοτουρκική Ιστορία, μτφρ. Σοφία Σοφιανού, εκδ. Κανάκη, Αθήνα 1997.

Γεώργιος Φραντζής (Σφραντζής), Χρονικόν, μτφρ. Δημήτρης Ι. Κυρίτσης, εκδ. Λιβάνη, Αθήνα 2005.

Λαόνικος Χαλκοκονδύλης, Αποδείξεις Ιστοριών, μτφρ. Αθηνά Καράμπελα, 2 τόμοι, εκδ. Κανάκη, Αθήνα 1997-2000.

Κριτόβουλος ο Ίμβριος, Ιστορία, μτφρ. Θεόδωρος Γ. Γιαννόπουλος, εκδ. Κανάκη, Αθήνα 2005.

Νικολό Μπάρμπαρο, Ημερολόγιο της Πολιορκίας της Κωνσταντινούπολης, μτφρ. Δέσποινα Βλάσση, εκδ. Στοχαστής, Αθήνα 2001.

Πάπας Πίος Β’ (Αινείας Σύλβιος Πικολομίνι), Απομνημονεύματα, μτφρ. Κατερίνα Σχινά, εκδ. Μεταίχμιο, Αθήνα 2005.

Steven Runciman, Η Άλωση της Κωνσταντινουπόλεως 1453, μτφρ. Νίκος Χ. Παπαρρόδου, εκδ. Δαμιανός, Αθήνα 2005.

Donald M. Nicol, Οι τελευταίοι αιώνες του Βυζαντίου, μτφρ. Στάθης Κομνηνός, εκδ. Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης (ΜΙΕΤ), Αθήνα 1997.

Donald M. Nicol, Ο Αθάνατος Αυτοκράτορας: Κωνσταντίνος ΙΑ’ Παλαιολόγος, μτφρ. Δημήτρης Κωστόπουλος, εκδ. Γκοβόστης, Αθήνα 1996.

Marios Philippides & Walter K. Hanak, The Siege and the Fall of Constantinople in 1453: Historiography, Topography, and Military Studies, Ashgate Publishing, 2011.

Διαβάστε επίσης:

Mία εντυπωσιακή ψηφιακή αναπαράσταση της Κωνσταντινούπολης επί Βυζαντίου (ΒΙΝΤΕΟ)

29 Μαΐου 1453 η Άλωση της Πόλης – Ποιός φταίει;

Δείτε όλες τις ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο στο koutipandoras.gr