Επανάσταση του 1821: Η πάλη μεταξύ τοπικής αυτονομίας και δυτικού εθνικού κράτους

Η ιστορία όπως την μαθαίνουμε δεν εκκινεί μόνο από τα γεγονότα, αλλά από την επιτακτική ανάγκη της εκάστοτε εξουσίας, των νικητών θα λέγαμε, να τους προσδώσει μια βολική μορφή. Για να οικοδομηθεί το ελλαδικό κράτος, έπρεπε πρώτα να τεθούν τα θεμέλια μιας κατασκευής που μετατρέπει την ιστορική ασυνέχεια σε γραμμική πορεία, τη σύγκρουση σε εξέλιξη και την πληθωρική πολυμορφία σε μια τεχνητή ενότητα. Αυτή η αφήγηση εδράζεται σε δύο πυλώνες: μια συμβολική ημερομηνία, την 25η Μαρτίου, και ένα πρόσωπο-τομή, τον Ιωάννη Καποδίστρια. Ωστόσο, η Επανάσταση στην αυγή της δεν συνιστούσε ένα κράτος εν τη γενέσει του. Υπήρχε μια επαναστατημένη κοινωνία, όχι ένας υπό διαμόρφωση μηχανισμός, και αυτή η διάκριση δεν αποτελεί ιστορική λεπτομέρεια, αλλά την ουσία της σύγκρουσης.

Η πολυμορφία της εξέγερσης έναντι του συγκεντρωτισμού

Το 1821 δεν υπήρχε ενιαία πολιτική αρχή, ούτε συγκροτημένο σχέδιο για την επόμενη ημέρα. Οι ένοπλοι σχηματισμοί λειτουργούσαν στη βάση τοπικών ισορροπιών, οι πρόκριτοι διατηρούσαν την ισχύ τους σε επίπεδο περιφέρειας και οι κοινότητες αυτορυθμίζονταν με δημοκρατικές ή κοινοτικές πρακτικές τοπικής αυτοδιοίκησης (με διαφοροποιήσεις κατά τόπους), δοκιμασμένες στο πέρασμα των αιώνων. Αυτό που η μετέπειτα κυρίαρχη κρατική ιστοριογραφία βάφτισε «αναρχία», ήταν στην πραγματικότητα η απουσία συγκεντρωτικού μηχανισμού επιβολής, δηλαδή κράτους. Και η ίδια Φιλική Εταιρεία που συντόνιζε τον ξεσηκωμό είχε, εξάλλου, εντονότατα καρμποναρικά στοιχεία, δηλαδή χαρακτηριστικά μιας επαναστατικής κοινωνικής πολιτικής.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα η Ύδρα: ένας αυτόνομος οικονομικός και ναυτικός κόμβος με διεθνείς διασυνδέσεις, που δανειζόταν και εξόπλιζε στόλους χωρίς να υπάγεται σε καμία εθνοκρατική διοίκηση. Όπως σημειώνει ο Σπυρίδων Τρικούπης, οι Υδραίοι δεν δέχονταν καμία αρχή που θα περιόριζε τα συμφέροντά τους. Αντίστοιχα στη Μάνη, η εξουσία ήταν διάχυτη στις ένοπλες συγγενικές ομάδες, ενώ στα Ψαρά ο θεσμός των συντρόφων ναυτών αποτελούσε ένα από τα πιο ενδιαφέροντα παραδείγματα αυτοδιαχείρισης. Η έννοια της υπαγωγής σε μια μακρινή κεντρική αρχή ήταν οργανικά ξένη προς όλα αυτά τα κοινωνικά σώματα. Για τη δυτικοκεντρική κοσμοαντίληψη του κράτους, όμως, μια τέτοια κοινωνία είναι «ασταθής» ακριβώς επειδή δεν μπορεί να φορολογηθεί συστηματικά, δεν μπορεί να ελεγχθεί και, κυρίως, δεν είναι διατεθειμένη να πειθαρχήσει.

Καποδίστριας: Ο αρχιτέκτονας του κράτους

Ο Ιωάννης Καποδίστριας εμφανίζεται στο προσκήνιο όχι ως οργανικό κομμάτι της επανάστασης, αλλά ως ο διαχειριστής αυτού ακριβώς του «προβλήματος». Η σταδιοδρομία του στις ευρωπαϊκές αυλές και η θητεία του ως Υπουργός Εξωτερικών της Ρωσίας καθόρισαν την οπτική του. Για τον πρώτο κυβερνήτη οι επαναστάσεις γεννούν αταξία και η αταξία φέρει τη διάλυση. Είναι ενδεικτική η περιφρονητική άρνησή του στον Νικόλαο Γαλάτη το 1817, όταν του πρότεινε την ηγεσία της Φιλικής Εταιρείας, χαρακτηρίζοντας «τρελό» όποιον τολμούσε να μιλήσει για επαναστατικές διεργασίες εντός της τσαρικής αυλής.

Φτάνοντας στο Ναύπλιο το 1828, η πρώτη του μέριμνα ήταν η βίαιη επιβολή του συγκεντρωτισμού. Ανέστειλε το Σύνταγμα της Τροιζήνας, διέλυσε τη Βουλή και αντικατέστησε κάθε ίχνος λαϊκής αντιπροσώπευσης με το «Πανελλήνιον», ένα σώμα απόλυτα ελεγχόμενο από τον ίδιο. Η λέξη κλειδί δεν ήταν πλέον η ελευθερία, αλλά η πειθαρχία. Η κοινωνία έπαυε να είναι σύνολο δρώντων υποκειμένων και μετατρεπόταν σε πληθυσμό προς καταγραφή, οργάνωση και φορολόγηση.

Η Εκκλησία ως πειθαρχικός μηχανισμός του κράτους

Στην προσπάθεια αυτή, η Εκκλησία δεν λειτούργησε ως πνευματικό καταφύγιο ως θα όφειλε, αλλά ως μηχανισμός κοινωνικού ελέγχου. Ενσωματωμένη ήδη στη διοικητική δομή της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, η ιεραρχία αντιμετώπισε την επανάσταση ως διατάραξη της «θείας τάξης». Ο αφορισμός του Υψηλάντη, όπως και του συνόλου των επαναστατών, από τον Γρηγόριο Ε΄ δεν ήταν μια τυπική θρησκευτική πράξη, αλλά μια πολιτική καταστολή που βάφτιζε την ανυπακοή «αμαρτία».

Με τη συγκρότηση του κράτους, ο Καποδίστριας αξιοποίησε πλήρως αυτή τη δομή. Αντιλαμβανόμενος ότι ο στρατός και οι νόμοι δεν αρκούν, χρησιμοποίησε τη θρησκεία ως τον «ισχυρότερο δεσμό» για την εσωτερίκευση της υπακοής. Η μετέπειτα ανακήρυξη του Αυτοκέφαλου το 1833 δεν ήταν πράξη ανεξαρτησίας, αλλά πράξη υπαγωγής της Εκκλησίας στον άμεσο έλεγχο του κράτους, παγιώνοντας και μια ηθική νομιμοποίηση της εξουσίας. Ως προς το τελευταίο σημαντικό ρόλο διαδραμάτισε και η αναίρεση του αφορισμού που είχε επιβάλει το Φανάρι.

Τα δεσμά της νέας υποδούλωσης

Για τον λαό που πολέμησε, η ελευθερία είχε υλική υπόσταση: την κατοχή της γης. Ωστόσο, οι «εθνικές γαίες» δεν διανεμήθηκαν στους ακτήμονες αγωνιστές, αλλά μετατράπηκαν σε κρατική περιουσία και υποθηκεύτηκαν στους ξένους για τα δάνεια του αγώνα. Η πρόσβαση στην καλλιέργεια έγινε παραχώρηση της Κυβέρνησης, μετατρέποντας τους επαναστάτες σε αιτούντες και εξαρτημένους. «Άλλοι εκάμαν τον αγώνα και άλλοι επήραν τα αγαθά», έγραφε ο Μακρυγιάννης, αποτυπώνοντας την πικρία μιας ολόκληρης τάξης ανθρώπων που είδαν τους νέους κρατούντες απλώς να αντικαθιστούν τους παλιούς. «Τι Μπραΐμης, τι Ζαΐμης», μουρμούριζε ο λαός.

Ταυτόχρονα, το χρέος καθόρισε τη διεθνή υποτέλεια του κράτους. Τα δάνεια του Λονδίνου, συναφθέντα με ληστρικούς όρους, αναγνωρίστηκαν από τον Καποδίστρια ως «εθνικό χρέος», δεσμεύοντας την οικονομική και πολιτική αυτονομία της χώρας πριν καν αυτή αναγνωριστεί επίσημα. Το χρέος λειτούργησε ως μηχανισμός πειθαρχίας σε διεθνές επίπεδο, ακριβώς όπως η γη λειτούργησε στο εσωτερικό.

Η δολοφονία ως σύγκρουση δύο κόσμων

Η σύγκρουση του καποδιστριακού κράτους με την Ύδρα και τη Μάνη ήταν νομοτελειακή. Το κράτος δεν μπορούσε να ανεχθεί ανεξάρτητους στόλους ή ένοπλες κοινωνίες που λειτουργούσαν εκτός του πεδίου ελέγχου του. Η φυλάκιση του Πετρόμπεη Μαυρομιχάλη ήταν μια πράξη συμβολικής υποταγής που η μανιάτικη κοινωνία, ταυτίζοντας την υπακοή με τη δουλεία, δεν μπορούσε να δεχθεί.

Η δολοφονία του Καποδίστρια το 1831 δεν ήταν μια «απρόβλεπτη τραγωδία», αλλά η βίαιη ρήξη δύο ασύμβατων κόσμων: της τοπικής αυτονομίας και του υπό διαμόρφωση δυτικού έθνους κράτους. Η διαδικασία συγκρότησης του τελευταίου δεν σταμάτησε εκεί, η έλευση του Όθωνα απλώς παγίωσε το συγκεντρωτικό μοντέλο, μετατρέποντας τη ζωντανή επαναστατική διεργασία σε ακίνητη εθνική διδαχή. Το κράτος δεν ολοκλήρωσε την επανάσταση, την κατέστειλε για να τη μετατρέψει σε θεμέλιο της δικής του βαρβαρότητας.

Διαβάστε επίσης:

Δόμνα Βισβίζη: Η άγνωστη καπετάνισσα που αφιέρωσε την ζωή της στην Επανάσταση του ’21

Οι Φιλέλληνες στην Ελληνική Επανάσταση του 1821

Πώς ήταν ο καιρός την 25η Μαρτίου 1821 – Τι έδειξε η έρευνα του Θοδωρή Κολυδά