ΕΛ.Α.Σ.: Ο Σιακαντάρης και η ισοπέδωση της Ιστορίας

Η προσπάθεια της εγχώριας σοσιαλδημοκρατικής και φιλελεύθερης διανόησης να ανακαλύπτει παντού τα φαντάσματα ενός αδιαφοροποίητου «ολοκληρωτισμού» αποτελεί πλέον πάγια ιδεολογική στρατηγική. Σήμερα, αυτή η τάση επανέρχεται μεταμφιεσμένη σε κοινωνιολογική αυθεντία, επιχειρώντας να μετατρέψει την ιστορία των ιδεών σε ένα απλοϊκό εγχειρίδιο πολιτικής ορθότητας. Με αφορμή το πρόσφατο άρθρο του Γιώργου Σιακαντάρη στα ΝΕΑ (05/06/2026), γινόμαστε μάρτυρες μιας πρωτοφανούς ισοπέδωσης προσώπων, ρευμάτων και εννοιών, με μοναδικό στόχο να αποδειχθεί ότι όποιος αποκλίνει από τον «μέσο όρο» της κυρίαρχης ιδεολογίας είναι νομοτελειακά καταδικασμένος να συναντηθεί με τον αυταρχισμό.

Η κατασκευή μιας αδιαφοροποίητης «ενοχής»

Το βασικό μεθοδολογικό ολίσθημα αυτής της προσέγγισης έγκειται στην κατασκευή αυθαίρετων καταλόγων, όπου ετερόκλητοι στοχαστές στοιβάζονται στον ίδιο κουβά με την ταμπέλα των «σαγηνευμένων από τον εθνικισμό». Η ιστορική πολυπλοκότητα θυσιάζεται στον βωμό μιας εύκολης εκλαΐκευσης. Είναι τουλάχιστον εντυπωσιακό να βλέπει κανείς τον Φρίντριχ Νίτσε να συγκαταλέγεται στους εθνικιστές, όταν ο ίδιος υπήρξε ένας από τους πιο σφοδρούς και δηκτικούς πολεμίους του γερμανικού εθνικισμού, του κρατισμού και του αναδυόμενου αντισημιτισμού της εποχής του. Η μεταθανάτια, βίαιη οικειοποίηση του έργου του από το ναζιστικό καθεστώς μέσω της αδελφής του δεν μπορεί να παραγράψει το ίδιο το σώμα των κειμένων του.

Η ίδια ισοπεδωτική λογική εφαρμόζεται και στην περίπτωση του Χανς Γκεόργκ Γκάνταμερ, ο οποίος ουδέποτε υπήρξε οργανικός διανοούμενος του εθνικισμού, διατηρώντας μια στάση πολιτικής αποστασιοποίησης κατά τη διάρκεια του Τρίτου Ράιχ. Ακόμη πιο άστοχη είναι η συμπερίληψη του Ζορζ Μπατάιγ, ενός στοχαστή που πρωτοστάτησε στην αντιφασιστική δράση μέσα από τη συλλογικότητα «Contre-Attaque», ή του Μορίς Μπλανσό, η μεταπολεμική πορεία του οποίου ταυτίστηκε ριζικά με τη ριζοσπαστική αριστερή κριτική.

Όταν δε η ανάλυση φτάνει να χαρακτηρίζει ως εθνικιστή τον Ιμρέ Λάκατος, κορυφαίο φιλόσοφο της επιστήμης που κυνηγήθηκε από τους ναζί ως Εβραίος και κομμουνιστής αντιστασιακός στην Ουγγαρία, ή τον Αργύρη Εφταλιώτη, έναν προοδευτικό δημοτικιστή με σαφείς σοσιαλιστικές αναφορές, τότε η ιστορική μέθοδος καταρρέει. Η βιασύνη να τσουβαλιαστούν ο Βίκο, ο Μπερκ, ο ντε Μεστρ και ο Ρενάν κάτω από την ίδια ομπρέλα δείχνει βαθιά αδυναμία κατανόησης των διακριτών ορίων ανάμεσα στον παραδοσιακό συντηρητισμό, τη φιλελεύθερη ανάγνωση του έθνους και τον σύγχρονο επιθετικό εθνικισμό. Στο ίδιο πνεύμα, η επιφανειακή διατύπωση ότι ο Καρλ Γιουνγκ «ερωτεύτηκε τον ναζισμό» υποκαθιστά την περίπλοκη και ακαδημαϊκά ανοιχτή συζήτηση για τη διαδρομή του με μια μελοδραματική ορολογία που στερείται επιστημονικού βάθους.

Ιστορικές ανακρίβειες και η «βολική» λήθη

Ο αναθεωρητικός αυτός λόγος δεν περιορίζεται στις εννοιολογικές συγχύσεις, αλλά διολισθαίνει και σε καθαρές ιστορικές ανακρίβειες προκειμένου να στηρίξει το ιδεολογικό του οικοδόμημα.

Ισχυρίζεται, για παράδειγμα, ότι μια σειρά από αριστερούς διανοουμένους οδηγήθηκαν στο «να κρύβουν ή να δικαιολογούν τα σταλινικά εγκλήματα ή και κάποιοι να τα δικαιολογούν μέχρι το τέλος τους», συμπεριλαμβάνοντας ανάμεσά τους τον Αντρέ Ζιντ.

Τα γεγονότα, όμως, είναι λίγο διαφορετικά καθώς ο Ζιντ, αμέσως μετά την επίσκεψή του στη Σοβιετική Ένωση το 1936, δημοσίευσε το μνημειώδες έργο του «Επιστροφή από την ΕΣΣΔ» (Retour de l’URSS), συγκρουόμενος μετωπικά με την τότε κομμουνιστική ορθοδοξία και καταγγέλλοντας τις απαρχές του σταλινικού αυταρχισμού. Η συμπερίληψή του σε μια λίστα τυφλής αριστερής απολογητικής αποδεικνύει ότι η ανάγκη για τη δημιουργία ενός αφηγήματος ολικής ενοχής υπερτερεί της στοιχειώδους ιστορικής τεκμηρίωσης.

Η αυθεντία του Λεβιάθαν ως πρότυπο για τον διανοούμενο

Γράφει το άρθρο του Σιανκαντάρη: «Όπως ο άνθρωπος του χομπσιανού Κοινωνικού Συμβολαίου είναι υποχρεωμένος να παραχωρήσει μέρος των συμφερόντων του για να κατοχυρώσει την ασφάλειά του, έτσι και ο κριτικός διανοούμενος είναι “υποχρεωμένος” να παραχωρήσει μέρος της ανεξάρτητης σκέψης του για να συμβάλει σ’ έναν κοινό σκοπό».

Ο παραλληλισμός αυτός, μακράν του να είναι αθώος, είναι αποκαλυπτικός μιας συγκεκριμένης ιδεολογικής αντίληψης. Ο Σιακαντάρης δεν επικαλείται τυχαία τον Χομπς, δηλαδή το πιο αυταρχικό μοντέλο κοινωνικού συμβολαίου της νεωτερικότητας. Στον Λεβιάθαν, τα άτομα εκχωρούν την ελευθερία τους σε έναν απόλυτο κυρίαρχο με μοναδικό αντάλλαγμα την ασφάλεια. Αυτή η σχέση υποταγής και φόβου προτείνεται ως πρότυπο για τη σχέση του διανοούμενου με τον «κοινό σκοπό», ο οποίος, στην πραγματικότητα, μεταφράζεται σε κομματική πειθαρχία.

Η χομπσιανή αναλογία υπονοεί ότι ο διανοούμενος, όπως ο «φοβισμένος» άνθρωπος στη φυσική κατάσταση, οφείλει να θυσιάσει την κριτική του ανεξαρτησία στον βωμό της συλλογικής «ασφάλειας» που του παρέχει το κόμμα ή η εξουσία. Είναι μια επιχειρηματολογία που, ενώ καταγγέλλει τον ολοκληρωτισμό, υιοθετεί τη λογική δομή του καθώς η ατομική κρίση πρέπει να υποταχθεί στην ανάγκη του συνόλου, όπως αυτή ερμηνεύεται από την εκάστοτε ηγεσία.

Η «υπεράσπιση» του ανεξάρτητου διανοούμενου καταλήγει, λοιπόν, στον παραλληλισμό του με τον τρομοκρατημένο υπήκοο ενός απολυταρχικού μονάρχη.

Οι πραγματικοί πρόσκοποι της εξουσίας

Το κείμενο Σιακαντάρη ενώ επιχειρεί να εμφανιστεί ως κήρυκας της ανεξαρτησίας, ρωτώντας ρητορικά αν «γίνονται πρόσκοποι οι διανοούμενοι», στην πραγματικότητα καταγγέλλει τη στράτευση των διανοουμένων στα μεγάλα χειραφετητικά κινήματα του παρελθόντος, μόνο και μόνο για να τους ζητήσει να γίνουν οι ίδιοι «πρόσκοποι» της σημερινής καθεστηκυίας τάξης.

Η συγχώνευση του σταλινισμού, του ναζισμού, του εθνικισμού και του σοσιαλισμού σε ένα ενιαίο, άμορφο απειλητικό σύνολο δεν στοχεύει στην προστασία της κριτικής σκέψης. Στοχεύει στην κατάργησή της μέσω του τρόμου. Είναι η προσπάθεια επιβολής μιας μετα-ιστορικής συναίνεσης, όπου κάθε ριζοσπαστική κριτική βαφτίζεται «ανορθολογισμός» ή προπομπός του ολοκληρωτισμού. Οι πραγματικά ελεύθεροι διανοούμενοι, ωστόσο, δεν χρειάζονται ούτε προσκοπικές οδηγίες ούτε τις ευλογίες των αναθεωρητών του συρμού που ισοπεδώνουν την Ιστορία για να δικαιολογήσουν το μηδαμινό τους παρόν.

Διαβάστε επίσης:

Ο Τσίπρας και η παραμυθία της Νέας Μεταπολίτευσης

Συμπαράταξη για την πάση θυσία επιστροφή στην εξουσία

Αλέξης Τσίπρας: Νέος πατριωτισμός, δημοκρατικός καπιταλισμός και πολλή ψυχεδέλεια

Δείτε όλες τις ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο στο koutipandoras.gr

Τα άρθρα που δημοσιεύονται στην κατηγορία «Απόψεις» εκφράζουν τον/την συντάκτη/τριά τους και οι θέσεις δεν συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη του koutipandoras.gr