Έγιναν δύο, τρεις ή τέσσερις γαλλικές επαναστάσεις;

Στα πρώτα της βήματα εμφανίζεται σαν μία μετριοπαθής «φιλελεύθερη επανάσταση», με μερικά μόνο δραματικά επεισόδια. Αυτή η πρώτη περίοδος της Επανάστασης εξελίσσεται σε τέσσερις διαδοχικές φάσεις. Η πρώτη φάση της Γαλλικής Επανάστασης είναι η επονομαζόμενη και «αριστοκρατική εξέγερση» (1787-1788). Είναι εντυπωσιακό, αλλά είναι ευρύτερα άγνωστο το γεγονός ότι η Γαλλική Επανάσταση ξεκινάει ως απόπειρα της αριστοκρατίας να ανακαταλάβει το κράτος.

Όλος ο 18ος αιώνας στη Γαλλία χαρακτηρίστηκε ως ο αιώνας της «αριστοκρατικής αντεπίθεσης», με την οποία οι ευγενείς, μετά τον θάνατο του Λουδοβίκου ΙΔ΄ το 1715, επιχείρησαν να επανακτήσουν όλα τα φεουδαρχικά προνόμια που τους είχε στερήσει ο Βασιλιάς-Ήλιος.

Η εξέγερση της αριστοκρατίας ανοίγει τον δρόμο για τη σύγκληση της Συνέλευσης των Γενικών στις 5 Μαΐου 1789 και στη συνέχεια σε μία εξέγερση των μεγαλοαστών, «των νομικών» όπως την αποκάλεσαν, με αποκορύφωμα την άρνηση της Τρίτης Τάξης να αποδεχθεί τη λήξη των εργασιών της Συνέλευσης και της αυτοανακήρυξής της σε Εθνοσυνέλευση τον Ιούνιο του 1789.

Η απόπειρα του Λουδοβίκου ΙΣτ’ να καταστείλει τη λειτουργία της θα προκαλέσει τη λαϊκή επανάσταση, η οποία θα κορυφωθεί στην πολιορκία και την Άλωση (ή Πτώση) της Βαστίλλης την 14η Ιουλίου 1789, που μέχρι σήμερα χρησιμοποιείται ως η ημερομηνία έναρξης της Επανάστασης. Από τις 20 Ιουλίου έως τις 6 Αυγούστου 1789, ο «Μεγάλος Φόβος», όπως τον ονομάζει ο ιστορικός Ζορζ Λεφέβρ, θα προκαλέσει τελικά την αγροτική επανάσταση, η οποία μέσα σε περίπου δύο εβδομάδες θα σαρώσει το Παλαιό Καθεστώς, το οποίο καταρρέει.

Η πρώτη φιλελεύθερη μετριοπαθής περίοδος (1789-1791)

Αυτή η πρώτη μετριοπαθής «φιλελεύθερη νομική» Επανάσταση, η οποία φτάνει μέχρι το καλοκαίρι του 1791, χαρακτηρίζεται από σχετική ηρεμία, αν εξαιρέσουμε τα γεγονότα της 5ης Οκτωβρίου 1789, και σημαδεύεται από τις εργασίες της Συντακτικής Εθνοσυνέλευσης για τη σύνταξη συντάγματος, η οποία θα ολοκληρώσει τις εργασίες της τον Σεπτέμβριο του 1791.

Το 1790 ήταν η πιο ήσυχη χρονιά της Επανάστασης και ο Λουδοβίκος ΙΣτ’, ο βασιλιάς της Γαλλίας, δεν αμφισβητείται ανοικτά από καμία πλευρά, καθώς φαινομενικά έχει αποδεχτεί την ανάγκη για τη σύνταξη συντάγματος και τη μετατροπή της απόλυτης μοναρχίας σε συνταγματική. Όλα αυτά θα αλλάξουν οριστικά τη νύχτα της 20ής προς την 21η Ιουνίου 1791.

Εκείνη τη νύχτα η βασιλική οικογένεια, που καθόλου δεν έχει αποδεχτεί στην πραγματικότητα τα τελεσμένα της Συντακτικής, επιχειρεί να δραπετεύσει από τη Γαλλία και να περάσει τα σύνορα. Και σχεδόν το κατορθώνει. Στη Βαρέν, στα γαλλοβελγικά σύνορα, την τελευταία κυριολεκτικά στιγμή, αναγνωρίζει τη βασιλική οικογένεια ο επικεφαλής του ταχυδρομικού σταθμού Ζαν Μπαπτίστ Ντρουέ και καλεί την εθνοφρουρά η οποία τους εμποδίζει να προχωρήσουν. Ο βασιλιάς και η οικογένειά του επιστρέφουν μέσα σε νεκρική σιγή.

Οι Γιρονδίνοι, πολιτική ομάδα των μετριοπαθών αστών, θα επιχειρήσει να παρουσιάσει τη φυγή της βασιλικής οικογένειας ως απαγωγή, προκειμένου να μετριάσει ενδεχομένως τη λαϊκή οργή, η οποία αρχίζει να αντιλαμβάνεται την υποκρισία του βασιλιά στον δημόσιο λόγο του. Κι όμως η θέση του Λουδοβίκου παραμένει αδιαμφισβήτητη. Κανείς δεν τολμάει ακόμη να ζητήσει την τιμωρία του.

Ο Ζακ Πιέρ Μπρισό, βουλευτής των Γιρονδίνων και μέλος της Λέσχης των Ιακωβίνων, συνέγραψε μία αίτηση που απαιτούσε την απομάκρυνση του βασιλιά από τον θρόνο. Στις 17 Ιουλίου 1791, ένα μεγάλο πλήθος περίπου 50.000 ανθρώπων συγκεντρώθηκε στο Πεδίον του Άρεως για να τη συνυπογράψει. Περίπου 6.000 άνθρωποι είχαν υπογράψει την αίτηση όταν ο δήμαρχος του Παρισιού κήρυξε τον στρατιωτικό νόμο και ο μαρκήσιος Λαφαγέτ με την εθνοφρουρά διέλυσαν διά της βίας το συγκεντρωμένο πλήθος.

Το ίδιο βράδυ, υπό την καθοδήγηση του Δαντόν και του Καμίλλου Ντεμουλέν, ένα ακόμα μεγαλύτερο και πιο αποφασισμένο πλήθος επέστρεψε στο Πεδίον του Άρεως, αναγκάζοντας την εθνοφρουρά να ανοίξει πυρ με αποτέλεσμα να υπάρξουν δεκάδες νεκροί. Ήταν η πρώτη δημόσια αμφισβήτηση στο πρόσωπο του βασιλιά.

Το προηγούμενο βράδυ, τη 16η Ιουλίου 1791, ο απόηχος της απόπειρας απόδρασης της βασιλικής οικογένειας, που έχει επηρεάσει ολόκληρη τη χώρα, προκαλεί τη διάσπαση της δημοφιλέστερης επαναστατικής λέσχης, της Λέσχης των Φίλων των Δικαιωμάτων του Λαού, που συνεδριάζει τακτικά στο παλιό μοναστήρι των Ιακωβίνων. Η συντριπτική πλειοψηφία αποτελείται από μετριοπαθείς οπαδούς της συνταγματικής μοναρχίας, οι οποίοι αντιτίθενται στο κείμενο του Μπρισό και αποχωρούν από τη Λέσχη και συγκροτούν τη Λέσχη των Φεγιάν ή Φεγιαντίνων.

Στη Λέσχη των Ιακωβίνων παραμένουν οι λιγοστοί ριζοσπάστες δημοκρατικοί με επικεφαλής τον Πετιόν και τον Ροβεσπιέρο, χάρη στη δουλειά των οποίων μέσα στους επόμενους δύο μήνες το αρχικό αρνητικό κλίμα εναντίον των δημοκρατικών αντιστρέφεται μέσα στις λέσχες των Ιακωβίνων σε ολόκληρη τη χώρα, και τον Σεπτέμβριο έχουν πλέον επικρατήσει τον αντιπάλων τους στην εσωτερική πάλη. Είναι η απαρχή της ριζοσπαστικής στροφής των Ιακωβίνων. Τον ίδιο μήνα, τον Σεπτέμβριο του 1791, αναλαμβάνει τα καθήκοντα της η Νομοθετική Εθνοσυνέλευση, με στόχο να εμπλουτίσει με νόμους τις αρχές του Συντάγματος.

Η περίοδος από τον Σεπτέμβριο του 1791 έως την άνοιξη του 1792 σηματοδοτεί την πορεία προς την πλήρη ανατροπή της μέχρι τότε πορείας της Επανάστασης. Ο Λουδοβίκος ΙΣτ΄ συνεχίζοντας την επικίνδυνη τυχοδιωκτική πολιτική του, εγκαινιάζει μία νέα προσέγγιση με την Εθνοσυνέλευση. Επικαλούμενος τις αρχές της Επανάστασης καλεί την Εθνοσυνέλευση να τις εξάγει στην Ευρώπη μέσω ενός «απελευθερωτικού» πολέμου. Σταδιακά, η Εθνοσυνέλευση, και ιδίως οι Γιρονδίνοι, υποκύπτουν στην πολεμοκαπηλία του βασιλιά, με την πεποίθηση ότι θα διεξάγουν ένα δίκαιο επαναστατικό πόλεμο ενάντια στον σκοταδισμό των ευρωπαϊκών μοναρχιών.

Λίγοι αντιλαμβάνονται τον κίνδυνο και τις πραγματικές προθέσεις του Λουδοβίκου, και ένας από αυτούς είναι ο Ροβεσπιέρος. Γιατί πραγματική πρόθεση του βασιλιά είναι να εξαναγκάσει τις μοναρχίες να επέμβουν στη Γαλλία υπέρ του. Από το 1789 οι ευρωπαϊκές μοναρχίες απειλούσαν την επαναστατική Γαλλία ότι θα επέμβουν. Πέρα όμως από τις διακηρύξεις και τις απειλές, το κόστος ενός πολέμου ήταν μεγάλο και μέχρι τότε οι βασιλείς της Ευρώπης φαίνεται ότι το υπολόγιζαν περισσότερο από τον γαλαζοαίματο συγγενή τους.

Ο Ροβεσπιέρος και λίγοι ακόμα καλούσαν την Εθνοσυνέλευση να θεμελιώσει πρώτα την Επανάσταση στη Γαλλία και να μη διεξάγει έναν τέτοιο καταστροφικό για τη χώρα πόλεμο. Εκείνη την περίοδο μάλιστα η δημοτικότητα του Ροβεσπιέρου είχε φτάσει στο ναδίρ, και μέχρι και πράκτορα του εξωτερικού τον είχαν αποκαλέσει.

Αυτή η πολιτική προσέγγιση, που ήταν έτσι κι αλλιώς αντιδημοφιλής, ηττήθηκε πλήρως μπροστά στη φιλοπολεμική αντίληψη της πλειοψηφίας της Εθνοσυνέλευσης και του βασιλιά. Η Γαλλία κήρυξε τον πόλεμο στην Αυστρία των Αψβούργων στις 20 Απριλίου 1792. Από αυτό το ιστορικό σημείο ξεκινάει η δεύτερη και η πιο ριζοσπαστική φάση της Επανάστασης. Στο εξής θα άλλαζε αμετάκλητα η ιστορία ολόκληρης της ευρωπαϊκής ηπείρου μια για πάντα.

Η ριζοσπαστική περίοδος της Τρομοκρατίας

Οι πρώτοι μήνες του πολέμου είναι αποκαλυπτικοί και αποδεικνύονται καταστροφικοί για τους Γάλλους αφού οι ήττες ακολουθούν η μία την άλλη. Ένας στρατός αποδιοργανωμένος από το 1789 και μετά, είναι ανίκανος να αντιμετωπίσει την εισβολή, ενώ αντιμετωπίζει και τις συνεχείς λιποταξίες των ευγενών αξιωματικών που αυτομολούν στον εχθρό. Στις αρχές Αυγούστου, ο Πρώτος Συνασπισμός των Ευρωπαϊκών Δυνάμεων έχει εισβάλει στη Γαλλία και προελαύνει προς το Παρίσι.

Την 1η Αυγούστου 1792 φτάνει στο Παρίσι το τελεσίγραφο-μανιφέστο του δούκα του Μπράουνσβαϊχ, επικεφαλής του Πρώτου Συνασπισμού, με το οποίο απειλεί τους πολίτες του Παρισιού με μαζική σφαγή αν πειραχτεί η βασιλική οικογένεια. Η είδηση αυτή μετέτρεψε το δημοκρατικό πνεύμα σε επαναστατική οργή και είχε το αντίθετο αποτέλεσμα από εκείνο που προσέβλεπε ο δούκας. Η εισροή Γάλλων στρατιωτών στο Παρίσι πραγματοποιείται την κατάλληλη στιγμή και ο λαός του Παρισιού εξοπλίζεται.

Οι Αβράκωτοι, οι φυσικοί ηγέτες του λαϊκού κινήματος, παίρνουν τα πράγματα στα χέρια τους. Ενημερώνουν τη Νομοθετική Εθνοσυνέλευση ότι ο γαλλικός λαός είναι κυρίαρχος και της δίνουν διορία μέχρι τη νύχτα της 9ης Αυγούστου να ασκήσει δίωξη στον Λαφαγέτ για τη σφαγή στο Πεδίον του Άρεως. Την νύχτα της 9ης Αυγούστου η Νομοθετική αρνείται. Το ίδιο βράδυ, οι επαναστατικές επιτροπές των Τομέων του Παρισιού συνεδριάζουν.

Το χάραμα της 10ης Αυγούστου 1792 χτυπούν οι καμπάνες του συναγερμού. Η επίθεση στο ανάκτορο του Κεραμεικού έχει ξεκινήσει. Ένα τεράστιο επαναστατικό πλήθος από περίπου 250.000 ανθρώπους εισβάλλει στο ανάκτορο, σκοτώνει τη φρουρά και τους υπερασπιστές του και συλλαμβάνει τη βασιλική οικογένεια. Ο Λουδοβίκος καθαιρείται από μονάρχης και ο ίδιος και η οικογένειά του φυλακίζονται.

Η Νομοθετική παρακολουθεί έντρομη τις εξελίξεις. Στην πραγματικότητα έχει ξεπεραστεί από τα επαναστατικά γεγονότα στους δρόμους, ενώ παράλληλα έχει ολοκληρώσει και τις εργασίες της. Προκηρύσσονται εκλογές για τη νέα Εθνοσυνέλευση, την περίφημη πλέον Συμβατική, η οποία θα ξεκινήσει τις εργασίες της στις 20 Σεπτεμβρίου 1792 με την κατάργηση της μοναρχίας και την εγκαθίδρυση της Πρώτης Γαλλικής Δημοκρατίας.

Στις 22 Σεπτεμβρίου 1792 ξεκινάει η νέα χρονολογική αρίθμηση του επαναστατικού ημερολογίου, με το Έτος Ι της Γαλλικής Δημοκρατίας. Τις ίδιες ημέρες έρχεται και η ευχάριστη είδηση. Ο γαλλικός στρατός νίκησε τους Αυστριακούς και τους Πρώσους στη μάχη του Βαλμί (20 Σεπτεμβρίου 1792). Είναι η πρώτη νίκη των γαλλικών στρατευμάτων και δίνει μεγάλη ψυχολογική ώθηση στους Γάλλους επαναστάτες.

Υπάρχει ωστόσο και μία νέα, εξίσου σημαντική εξέλιξη. Η κοινωνική σύνθεση της Συμβατικής Εθνοσυνέλευσης δεν έχει καμία σχέση με τις προηγούμενες, με την είσοδο σε αυτήν πλέον μικροαστών ριζοσπαστών και λαϊκών αγωνιστών. Το μέτωπο σταθεροποιήθηκε προσωρινά μετά τη νίκη στο Βαλμί. Τώρα έπρεπε να αποφασιστεί ποια θα ήταν η τύχη του έκπτωτου βασιλιά Λουδοβίκου Καπέτου.

Σεν-Ζιστ: Ένοχος ή ο βασιλιάς ή η Επανάσταση

Η συζήτηση έχει ξεκινήσει στην Εθνοσυνέλευση και οι Γιρονδίνοι προτείνουν ο έκπτωτος βασιλιάς να περάσει από δίκη. Αν όμως το δικαστήριο έκρινε αθώο τον Λουδοβίκο, τότε δεν ήταν ένοχοι εκείνοι που τον ανέτρεψαν; Το ίδιο θα έλεγε και ο Ροβεσπιέρος λίγες μέρες αργότερα: «Αν δεν είναι ένοχος ο βασιλιάς, τότε είναι ένοχοι αυτοί που τον εκθρόνισαν…» Στις 13 Νοεμβρίου 1792 ένας νεαρός βουλευτής ονόματι Σεν-Ζιστ μεταφέρει ξαφνικά τη συζήτηση στην ουσία της: στο πολιτικό πεδίο που όλοι μέχρι τότε απέφευγαν.

«Εγώ δεν βλέπω μέση οδό, ούτε τρόπο συμβιβασμού. Αυτός ο άνθρωπος πρέπει να βασιλεύσει ή να πεθάνει. Δεν είναι δυνατόν να βασιλεύει κανείς πλήρης αθωότητος. Θα ήταν κατάφορη παραφροσύνη κάτι τέτοιο. Κάθε βασιλιάς είναι είτε στασιαστής είτε σφετεριστής. Ο Λουδοβίκος ΙΣτ’ δεν είναι ένας κοινός πολίτης αλλά ένας εχθρός. Η Εθνοσυνέλευση έχει υποχρέωση να τον πολεμήσει μάλλον παρά να τον κρίνει. Δεν ανατράπηκε επειδή ήταν κακός βασιλιάς, αλλά επειδή ήταν βασιλιάς και γι’ αυτό πρέπει να θανατωθεί χωρίς δίκη. Οι ίδιοι άνθρωποι που θα δικάσουν τον Λουδοβίκο έχουν μια Δημοκρατία να θεμελιώσουν. Όσοι δίνουν σημασία στις συνέπειες της δίκαιης τιμωρίας ενός βασιλιά δεν θα ιδρύσουν ποτέ μια Δημοκρατία…»

Οι Γιρονδίνοι κωλυσιεργούσαν και οι Ορεινοί (βουλευτές του Όρους που κάθονται στα πάνω και αριστερά καθίσματα του κοινοβουλίου, συμβολικά δηλαδή βρίσκονταν πιο κοντά στον λαό που παρακολουθούσε από τα θεωρεία) πίεζαν για την τιμωρία και όχι τη δίκη του Λουδοβίκου. Στις 14 Ιανουαρίου 1793 κηρύχθηκε ομόφωνα ένοχος, και στις 16 Ιανουαρίου 1793 ξεκίνησε η τραγική ψηφοφορία για το ποια θα ήταν η τιμωρία του, η οποία κράτησε 24 ώρες.

Αποφασίστηκε, με λίγες ψήφους διαφορά, η ποινή του θανάτου. Στις 21 Ιανουαρίου 1793 ο Λουδοβίκος καρατομήθηκε στην πλατεία της Επανάστασης σαν κοινός θνητός. Η βασιλεία έχασε για πάντα τον υπερφυσικό χαρακτήρα της, που ακόμη και η Επανάσταση δεν είχε καταφέρει να σβήσει μέχρι τότε. Η Ευρώπη κήρυξε ιερό πόλεμο εξόντωσης των βασιλοκτόνων. Δεν υπήρχε πλέον γυρισμός.

Τόσο οι Γιρονδίνοι όσο και οι Ορεινοί έχουν ως οργανωτικό κέντρο την Παρισινή Λέσχη των Ιακωβίνων, στην οποία μέχρι το καλοκαίρι του 1792 κυριαρχούν οι Γιρονδίνοι, στη συνέχεια σταδιακά οι Ορεινοί επικρατούν πλήρως, σε τέτοιον βαθμό μάλιστα που και οι όροι Ορεινός και Ιακωβίνος έχουν ταυτιστεί. Η αντιπαράθεσή τους οδηγεί σε πρώτο στάδιο σε εσωτερική ταξική πάλη.

Οι Γιρονδίνοι, εκπρόσωποι των επιχειρηματιών αστών, δεν θέλουν ν’ ακούσουν τίποτα ενάντια στην ιδιοκτησία και την οικονομική ελευθερία. Οι διακανονισμοί, οι φορολογίες, οι διατιμήσεις, οι επιτάξεις, η αναγκαστική κυκλοφορία του χαρτονομίσματος τους προκαλούν φρίκη. Δεν θέλουν να φανταστούν την εφαρμογή τους ούτε ως έκτακτο μέτρο εν καιρώ πολέμου. Αποτελεί το τμήμα εκείνο της αστικής τάξης που δεν ήταν ικανό να κάνει το ιστορικό και διαλεκτικό άλμα. Δεν μπόρεσαν να ξεπεράσουν τις προκαταλήψεις της τάξης τους. Εξαιρετικά μετριοπαθείς πολιτικά, τους ενδιέφερε μόνο ο οικονομικός φιλελευθερισμός, και κάποιοι σύντομα πέρασαν στην ανοιχτή αντεπανάσταση.

Τον Μάρτιο του 1793, ξεκινάει η μεγάλη αγροτική αντεπαναστατική εξέγερση, υποδαυλιζόμενη από τους ευγενείς και τους ανυπότακτους ιερείς, ενώ τον ίδιο μήνα οι ήττες στο μέτωπο και η επιλογή των Γιρονδίνων να προσπαθούν να διαπραγματευθούν με τις ευρωπαϊκές μοναρχίες αντί να αναδιοργανώσουν τον στρατό τούς μετατρέπει σε εξαιρετικά αντιδημοφιλή πολιτική ομάδα, ενώ ο λαϊκός παράγοντας αρχίζει εκ νέου να κινητοποιείται την άνοιξη του 1793. Ενώ είναι προφανές ότι είναι αναγκαία μια διαταξική συμμαχία για να σωθεί η χώρα, με τα απαραίτητα κοινωνικά ανταλλάγματα στις κατώτερες τάξεις, έτσι ώστε να θεμελιωθεί μία τέτοια συμμαχία, αρνούνται να κάνουν αυτό το ιστορικό βήμα.

Οι Ορεινοί, αντίθετα, αποτελούν αυτό το τμήμα της αστικής τάξης που θα μπορούσαμε να χαρακτηρίσουμε αστική πρωτοπορία, διαβλέπουν την ιστορική αναγκαιότητα και αποφασίζουν να κάνουν το ριψοκίνδυνο άνοιγμα. Πάνω σε αυτό τον νέο κοινωνικό προσανατολισμό οικοδομήθηκε το επαναστατικό πνεύμα και η «υπερήφανη» γαλλική εθνική συνείδηση του «πολίτη-πατριώτη». Έτσι ανοίγει ο δρόμος για την εθνική και περαιτέρω κρατική ενοποίηση της Γαλλίας. Οι Ορεινοί παίζουν το υπερταξικό χαρτί και μπαίνουν επικεφαλής του αγώνα, και η Επανάσταση, στην πιο κρίσιμη καμπή της, αποκτά επιτέλους ηγεσία.

Η εκτέλεση του βασιλιά δεν απογύμνωσε μόνο τη μοναρχία από κάθε θεϊκή ένδυση, καθώς ο Λουδοβίκος πέθανε σαν κοινός θνητός. Κατέστησε τις έννοιες εθνικό κράτος και μοναρχικό κράτος ασυμβίβαστες. Η ρήξη ανάμεσα στο μοναρχικό παρελθόν και το αστικό μέλλον ήταν γεγονός. Μετά τη ρήξη αυτή αρχίζει και η αργή πορεία των Γιρονδίνων προς την αντεπανάσταση.

Ο «θάνατος» του μοναρχικού θεσμού άνοιξε τον δρόμο για τη σταδιακή ανοιχτή σύμπραξη των Γιρονδίνων αστών με την αριστοκρατία, επιτάχυνε την ταύτιση του έθνους (ως πολιτικής έννοιας πλέον) με το αστικό κράτος και κατ’ επέκταση με τη Δημοκρατία και άνοιξε τον δρόμο για τον ολοκληρωτικό πόλεμο. Το διακύβευμα δεν ήταν πια συνταγματική μοναρχία ή Δημοκρατία. Το διακύβευμα ήταν Δημοκρατία ή καταστροφή.

Μέσω αυτής της ιστορικής διαδικασίας ανοίγει ο δρόμος για την Επανάσταση της 31ης Μαΐου – 2ας Ιουνίου 1793, με την οποία το λαϊκό κίνημα των Αβράκωτων ανατρέπει τους Γιρονδίνους και δίνει την εξουσία στους Ορεινούς, και εξαιτίας του διπλού δρόμου προς τα εμπρός, με την ταυτότητα του γαλλικού εθνικού κράτους και αυτήν της κοινωνικής δικαιοσύνης, τα γεγονότα των ημερών αυτών παρουσιάζουν μια διπλή όψη, εθνική και κοινωνική, καθώς η αντεπανάσταση της αριστοκρατίας έπαιρνε εκ νέου θέση επίθεσης.

Τα διανοητικά εργαλεία για την οικοδόμηση της θεωρίας και της πρακτικής της Τρομοκρατίας κάνουν ήδη την εμφάνισή τους. Τα δημιουργούν οι ίδιες οι ιστορικές αναγκαιότητες. Την ίδια όμως νέα διπλή όψη παίρνει και η μορφή του αγώνα του αντίπαλου στρατοπέδου.

Η ομοσπονδιακή εξέγερση και το «ομοσπονδιακό σύστημα», το νέο μέτωπο του εμφυλίου μετά την εξέγερση στη Βανδέα, είναι απείρως πιο επικίνδυνα, διότι ενώνει τους οπαδούς του Παλαιού Καθεστώτος, τους Feuillants που υποστηρίζουν πάντα τη, με πληρωμή, απόκτηση δικαιώματος ψήφου, και τους αστούς, που ανησυχούσαν για την ιδιοκτησία και την ελευθερία του κέρδους. Η Επανάσταση βρέθηκε περικυκλωμένη. Προκειμένου να μην υπερφαλαγγιστεί, έκανε αιφνίδια την υπέρβαση και πήρε έναν δρόμο που ούτε οι ίδιοι οι πρωτεργάτες της δεν είχαν προβλέψει. Η ώρα της είχε σημάνει…

Η συντηρητική και αστική ιστοριογραφία δημιούργησαν μια εικόνα της Τρομοκρατίας, της επαναστατικής δικτατορίας, της Δημοκρατίας των Ιακωβίνων του τρομερού και ένδοξου Έτους ΙΙ, της αχαλίνωτης υστερικής αιμοβορίας η οποία άντεξε στον χρόνο (αν και όχι όπως τον 19ο αιώνα), παρόλο που με τα κριτήρια του 20ού αιώνα οι μαζικές εκτελέσεις της περιόδου της Τρομοκρατίας ήταν σχετικά περιορισμένης κλίμακας: 17.000 επίσημες εκτελέσεις σε διάστημα 14 μηνών.

Οι επαναστάτες, σε ολόκληρη την Ευρώπη, την είδαν ως την πρώτη δημοκρατία του λαού, ως πηγή όλων των μεταγενέστερων εξεγέρσεων. Ήταν μία εποχή που δεν μπορεί να μετρηθεί με κοινά κριτήρια.

Ωστόσο για τον Γάλλο επαναστάτη μεσοαστό και μικροαστό υποστηρικτή της Τρομοκρατίας δεν ήταν παρά η μόνη αποτελεσματική μέθοδος προστασίας της χώρας. Στην επαναστατική Γαλλία δεν υπήρχαν πλέον ουδέτεροι, μόνο υπερασπιστές ή εχθροί της Επανάστασης. Αυτή ήταν η ουσία της Τρομοκρατίας. Η Δημοκρατία των Ιακωβίνων έσωσε την Επανάσταση και τα επιτεύγματά της ήταν υπεράνθρωπα.

Για πρώτη φορά στην ιστορία εφαρμόστηκε η γενική επιστράτευση. Ο στρατός εκκαθαρίστηκε από τα αριστοκρατικά στοιχεία και μετατράπηκε σε πραγματικό λαϊκό επαναστατικό στρατό. Για πρώτη φορά στην ιστορία εφαρμόστηκε η πλήρως διευθυνόμενη από το κράτος οικονομία και εφαρμόστηκε ένα μάξιμουμ στις τιμές, περιορίζοντας την κερδοσκοπία. Τον Ιούνιο του 1793, από τους 80 νομούς της Γαλλίας οι 60 είχαν εξεγερθεί κατά του Παρισιού, τα στρατεύματα των Γερμανών πριγκίπων εισέβαλαν στη Γαλλία από τον βορρά και την ανατολή. Οι Βρετανοί εξαπέλυσαν επίθεση από τον νότο και τη δύση και εφάρμοσαν τον πρώτο πλήρη ναυτικό αποκλεισμό μιας χώρας στην Ιστορία.

Η Γαλλία ήταν ανίσχυρη και χρεοκοπημένη. Έντεκα μήνες αργότερα, ολόκληρη η χώρα ήταν υπό σταθερό έλεγχο, οι εισβολείς είχαν εκδιωχθεί, ο γαλλικός στρατός είχε καταλάβει το Βέλγιο και ετοιμαζόταν να εισέλθει σε μία εικοσαετία ενός σχεδόν αδιάκοπου στρατιωτικού θριάμβου.

Όταν η Επανάσταση θριαμβεύει… διασπάται

Για την πλειοψηφία της Εθνοσυνέλευσης, που στην ουσία κράτησε τον έλεγχο σε όλη αυτή την ένδοξη και ηρωική περίοδο, η επιλογή ήταν απλή: ή η πολιτική δικτατορία της συμμαχίας της μεσαίας τάξης με τα μικροαστικά και τα λαϊκά στρώματα, δηλαδή η Τρομοκρατία, με όλα της τα μειονεκτήματα, ή η καταστροφή της Επανάστασης, η διάλυση του εθνικού κράτους και πιθανόν η εξαφάνιση της χώρας.

Πιθανότατα αν η Γαλλία δεν περνούσε μία τόσο τρομακτική κρίση, τα περισσότερα από τα μέλη της Εθνοσυνέλευσης θα προτιμούσαν ένα λιγότερο σιδερένιο καθεστώς και ασφαλώς μία λιγότερο αυστηρά ελεγχόμενη οικονομία. Όσο το κύριο διακύβευμα ήταν η σωτηρία της Επανάστασης, όλες οι διαφορές είχαν μπει κάτω από το χαλί. Τον Μάιο του 1794, όταν η Επανάσταση είχε θριαμβεύσει, όλες οι διαφορές βγήκαν εκ νέου στην επιφάνεια.

Στα τέλη της άνοιξης του 1794 συσσωρεύθηκαν οι δυσκολίες τις οποίες συναντούσε η Επιτροπή Κοινής Σωτηρίας απέναντι στη Συμβατική και απέναντι στις λαϊκές μάζες της πρωτεύουσας. Ενώ ανασυντάσσονταν οι δυνάμεις της επαναστατικής αστικής τάξης στην Εθνοσυνέλευση, ράγισε ο δεσμός που είχε κρατήσει την επαναστατική κυβέρνηση και τους Αβράκωτους ενωμένους υπό την ιακωβινική καθοδήγηση, παρά τις τόσες δυσχέρειες.

Οι μεγάλες στρατιωτικές δαπάνες επιτάχυναν, παρ’ όλες τις αντίθετες προσπάθειες, τον πληθωρισμό και η τεταμένη οικονομική κατάσταση καθιστούσε από την πλευρά της αναπόφευκτη την πλήρη διατήρηση της Τρομοκρατίας, σύμφωνα με την αντίληψη των δύο επιτροπών (Κοινής Σωτηρίας και Δημόσιας Ασφάλειας). Από την άλλη πλευρά έμοιαζε να έχει εκπληρωθεί το νόημα και ο στόχος της επαναστατικής δικτατορίας των Ιακωβίνων, με τη νίκη που τελικά είχε επιτευχθεί τον Μάιο του 1794.

Η Συμβατική από την άλλη πλευρά, καθώς αποτελούνταν από αστικά στρώματα, επιθυμούσε να απαλλαγεί από την κατευθυνόμενη οικονομία και να αποκαταστήσει την πολιτική και κοινωνική εξουσία της τάξης τους. Δεν συγχωρούσε στους Ορεινούς το ότι της επιβλήθηκαν χρησιμοποιώντας τον λαό για να την εξαναγκάσουν να δεχτεί τα κοινωνικά μέτρα, ούτε είχε συγχωρήσει τις Επιτροπές για τις εκκαθαρίσεις μελών της κατά τη διάρκεια της Τρομοκρατίας. Μετά το ρήγμα των Ορεινών με τους Αβράκωτους, η Συμβατική είχε τη δυνατότητα να ανακτήσει κάποιες δυνάμεις.

Το πραξικόπημα της 9ης Θερμιδόρ (27 Ιουλίου 1794) εναντίον του Ροβεσπιέρου και των υποστηρικτών του και η ανατροπή του από μία ετερόκλητη συνωμοτική ομάδα, που αποτελούνταν από τη μία πλευρά από μετριοπαθείς αστούς πολιτικούς οι οποίοι φοβούνταν τη διατήρηση των κοινωνικών μέτρων της Τρομοκρατίας και από την άλλη από εξτρεμιστές τρομοκράτες που είχαν ανακληθεί από τις αποστολές και θα δικάζονταν για εγκλήματα, άνοιξε τον δρόμο για το τέλος της περιόδου της Τρομοκρατίας.

Έναν μήνα αργότερα οι πρώτοι επρόκειτο να στραφούν εναντίον των δεύτερων. Ο Ροβεσπιέρος και οι σύντροφοί του εκτελέστηκαν, αν και είναι μύθος ότι αυτό συνέβη επειδή δυσαρεστημένος ο λαϊκός παράγοντας τον εγκατέλειψε. Ένας σημαντικός αριθμητικά ένοπλος πληθυσμός υπό την καθοδήγηση της Κομμούνας επιχείρησε να τον σώσει εκείνη την τόσο παράδοξη ημέρα της 9ης Θερμιδόρ.

Η Θερμιδοριανή περίοδος και το Διευθυντήριο

Η Θερμιδοριανή περίοδος σηματοδοτεί το τέλος της ριζοσπαστικής λαϊκής φάσης της Επανάστασης, οι Επιτροπές εκκαθαρίζονται από τους ριζοσπάστες, η Λέσχη των Ιακωβίνων διώκεται και κλείνει, ενώ μέχρι το τέλος του 1794 έχει καταργηθεί το μάξιμουμ στις τιμές και η οικονομία απελευθερώνεται εκ νέου. Οι φυλακές ανοίγουν και απελευθερώνονται πολλοί κρατούμενοι. Τον Φεβρουάριο του 1795 οι μετριοπαθείς, σίγουροι πλέον για το πλεονέκτημά τους, εξαπολύουν τη Λευκή Τρομοκρατία κατά των ριζοσπαστών και των τρομοκρατών. Η Επανάσταση επιστρέφει στην αρχική φιλελεύθερη πορεία της.

Οι δύο μεγάλες λαϊκές εξεγέρσεις των Αβράκωτων τους μήνες Ζερμινάλ και Πρεριάλ (Απρίλιος – Μάιος 1795), απελπισμένες και χωρίς καθοδήγηση, επρόκειτο να συντριβούν και να σαρωθούν από το προσκήνιο της ιστορίας. Τον Οκτώβριο του 1795 διαλύεται η Συμβατική Εθνοσυνέλευση και την εκτελεστική εξουσία αναλαμβάνει ένα πενταμελές Διευθυντήριο, ενώ δημιουργούνται και δύο βουλές, η Γερουσία και η Βουλή των Πεντακοσίων. Αυτό το Διευθυντήριο, υπό την ηγεσία του Πολ Μπαράς, θα κυβερνήσει τη Γαλλία για τα επόμενα τέσσερα χρόνια.

Φυσικά κανένας στην Ευρώπη δεν θεωρεί ότι η Επανάσταση έχει τελειώσει καθώς λίγο ενδιαφέρονται οι ευρωπαϊκές μοναρχίες για τις εσωτερικές συγκρούσεις στο επαναστατικό στρατόπεδο, και γιατί ο πόλεμος συνεχίζεται με μεγάλη επιτυχία για τη Γαλλία. Η στρατιά της Ιταλίας υπό την ηγεσία του στρατηγού Βοναπάρτη καταλαμβάνει την Ιταλική Χερσόνησο και τα Επτάνησα (1796-1797). Στο εσωτερικό, η πολιτική του Διευθυντηρίου βασίζεται στην αποφυγή του διπλού κινδύνου: της παλινόρθωσης του Παλαιού Καθεστώτος και της Δημοκρατίας.

Εξαιρετικά διεφθαρμένο και αντιδημοφιλές ως καθεστώς, το Διευθυντήριο θα διευθετήσει οριστικά το ζήτημα των εθνικών γαιών υπέρ της αστικής τάξης, ενώ με πραξικοπήματα ακύρωνε τα αποτελέσματα των εκλογών, όταν τα τελευταία δεν εξυπηρετούσαν τους σκοπούς του. Τη 18η Φρουκτιδόρ τους Έτους V της Γαλλικής Δημοκρατίας (4 Σεπτεμβρίου 1797) με στρατιωτικό πραξικόπημα ακύρωσε τα αποτελέσματα των εκλογών του Έτους V, επειδή είχαν ενισχυθεί ανησυχητικά οι φιλομοναρχικοί βουλευτές.

Την 22η Φλορεάλ του Έτους VI (11 Μαΐου 1798), με νέο πραξικόπημα, αυτήν τη φορά νομοθετικό, 106 εκλεγμένοι βουλευτές στερήθηκαν τη βουλευτική έδρα τους επειδή ακριβώς ήταν Ιακωβίνοι. Το Διευθυντήριο απαξίωνε σε συστηματική βάση τους αντιπροσωπευτικούς θεσμούς.

Η εχθρότητα προς τη διεφθαρμένη πολιτική ηγεσία έστρεψε σταδιακά μία μεγάλη μερίδα του πληθυσμού προς τους στρατιωτικούς. Εξάλλου αυτοί ήταν που έφερναν τις νίκες, μπορούσαν να φέρουν και την ελπίδα στον κόσμο. Ο στρατός νικούσε και είχε αναλάβει ο ίδιος τη συντήρησή του και ακόμα πιο πολύ τα λάφυρα και οι κατακτήσεις του ήταν αρκετά ώστε να μπορούν να αναλάβουν τη συντήρηση της κυβέρνησης.

Δεν ήταν περίεργο που ο εξυπνότερος και ικανότερος από τους στρατιωτικούς ηγέτες του Διευθυντηρίου, ο Ναπολέοντας Βοναπάρτης, αποφάσισε κάποια στιγμή ότι ο στρατός, το κράτος και η χώρα μπορούσε να κάνει και χωρίς το ανίσχυρο πολιτικό αυτό καθεστώς. Τη 18η Μπριμέρ του Έτους VIII της Γαλλικής Δημοκρατίας (9 Νοεμβρίου 1799), με πραξικόπημα ανέτρεψε το Διευθυντήριο.

Ναπολεόντειος επίλογος

Οι περισσότεροι θεωρούν αυτό το πραξικόπημα ως το τέλος της Επανάστασης, επειδή ακριβώς ξεκινάει η περίοδος της ανατροπής της Πρώτης Γαλλικής Δημοκρατίας. Με έναν τρόπο ωστόσο η περίοδος της Υπατείας (1799-1804), της Αυτοκρατορίας (1804-1814) και των Εκατό Ημερών (1815) εγγράφονται στην επαναστατική περίοδο.

Ήταν ένα καθεστώς μισητό για τις ευρωπαϊκές μοναρχίες, κυρίως γιατί ένας κοινός άνθρωπος, ένας δεκανέας από την Κορσική, τόλμησε να αυτοανακυρηχθεί σε αυτοκράτορα. Ο Ναπολέοντας συνέχισε την Επανάσταση, επεκτείνοντάς την, κάνοντάς τη σαφώς πιο συντηρητική φυσικά, και επιβάλλοντας την εξουσία του. Για τη μοναρχική Ευρώπη παρέμενε ένα παράνομο καθεστώς που έπρεπε πάση θυσία να ισοπεδωθεί.

Ενδεικτική βιβλιογραφία

Μάρκοφ Βάλτερ – Σομπούλ Αλμπέρ, «1789: Η Μεγάλη Επανάσταση των Γάλλων», Σύγχρονη Εποχή, Αθήνα, 1990.

Ματιέ Αλμπέρ, «Ιστορία της Γαλλικής Επανάστασης», Γκοβόστης, Αθήνα, 1946.

Μισελέ Ζυλ, «Ιστορία της Γαλλικής Επαναστάσεως», Τόμοι Α΄-Δ΄, Ελληνική Μορφωτική Εστία, Αθήναι, 1969.

Φυρέ Φρανσουά – Ρισέ Ντενί, «Η Γαλλική Επανάσταση», Εστία, Αθήνα, 1997.

Bertaud Jean-Paul, «Η καθημερινή ζωή στη Γαλλία τον καιρό της Επανάστασης (1789-1795)», Παπαδήμας, Αθήνα, 1999.

Hobsbawm Ε. J., «Η Εποχή των Επαναστάσεων, 1789-1848», MIET, Αθήνα, 2000.

Κennedy Μichael L., «The Jacobin Clubs in the French Revolution. The First Years», Princeton University Press, Νιου Τζέρσεϊ, 1982.

Kennedy Μichael L., «The Jacobin Clubs in the French Revolution 1793-1795», Berghahn Books, Νέα Υόρκη, 2000.

Lefebvre G., «H Γαλλική Επανάσταση», MIET, Αθήνα, 2003.

Mignet François, «Ιστορία της Γαλλικής Επανάστασης», Εκδόσεις Μορφωτική Εταιρία, Αθήναι, 1954-1955, Τόμοι Α΄-Β΄

Rudé George, «The Crowd in the French Revolution», Oxford University Press, Οξφόρδη, 1959.

* Ο Θανάσης Γάλλος είναι διδάκτορας Ιστορίας ΕΚΠΑ

** Αναδημοσιεύεται από το τεύχος #42 του HotDoc.History που κυκλοφόρησε στις 8 Ιουλίου 2018. Διατηρούνται οι ιδιότητες των προσώπων όπως είχαν την εποχή της δημοσίευσης.

Διαβάστε επίσης:

Αμερικανική Ανεξαρτησία, 4 Ιουλίου 1786: Επανάσταση εναντίον Βρετανών και «νομιμοφρόνων»

22 Ιουνίου 1941: Η Επιχείρηση Μπαρμπαρόσα

6 Ιουνίου 1944: Η απόβαση στη Νορμανδία

Δείτε όλες τις ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο στο koutipandoras.gr