9 Αυγούστου: Διεθνής Ημέρα για τους Αυτόχθονες Λαούς του Κόσμου

Στις 9 Αυγούστου κάθε έτους τιμάται η Διεθνής Ημέρα για τους Αυτόχθονες Λαούς του Κόσμου. Η Διεθνής Ημέρα αποσκοπεί στην ευαισθητοποίηση του κοινού για αυτούς τους πληθυσμούς και αναγνώριση της συμβολής τους.

Ιστορικό της διεθνούς ημέρας για τους αυτόχθονες λαούς του κόσμου

Η Διεθνής Ημέρα για τους Αυτόχθονες Λαούς του Κόσμου ανακηρύχθηκε τον Δεκέμβριο του 1994 από τη ΓΣ των Ηνωμένων Εθνών, όπου σηματοδοτήθηκε η πρώτη συνεδρίαση της Ομάδας Εργασίας του ΟΗΕ για τους Αυτόχθονες Πληθυσμούς της Υποεπιτροπής για την Προώθηση και την Προστασία των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων το 1982 στη Γενέυη.

Περιεχόμενο και συμβολισμοί της ημέρας

Η Διεθνής Ημέρα για τους Αυτόχθονες Λαούς του Κόσμου τιμάται κάθε χρόνο στις 9 Αυγούστου με σκοπό την προώθηση της ευαισθητοποίησης και προστασίας των δικαιωμάτων των αυτοχθόνων πληθυσμών του κόσμου. Παράλληλα, αυτή η Ημέρα αναγνωρίζει και προβάλλει τα επιτεύγματα και τη συνεισφορά αυτών των πληθυσμών για την αντιμετώπιση παγκοσμίων ζητημάτων, όπως η προστασία του περιβάλλοντος.

Ποιοι είναι οι αυτόχθονες λαοί

Στην ελληνική γλώσσα, η λέξη «αυτόχθων» αναφέρεται στο άτομο που κατοικεί από την αρχή στη γη των προγόνων του και ονομάζεται επίσης «ιθαγενής», μια λέξη που είναι ευρέως γνωστή. Διασκορπισμένοι σε κάθε γωνιά του πλανήτη, αποτελούν τους απογόνους εκείνων που κατοικούσαν σε μια χώρα ή γεωγραφική περιοχή την εποχή που έφτασαν άνθρωποι διαφορετικών πολιτισμών ή εθνοτικής καταγωγής. Οι νεοαφιχθέντες κατέστησαν αργότερα κυρίαρχοι μέσω κατάκτησης, κατοχής, αποίκισης ή άλλων μέσων.

Οι αυτόχθονες λαοί διατηρούν ξεχωριστές παραδόσεις – ορισμένες γνωστές παγκοσμίως – ενώ διαθέτουν μοναδικά κοινωνικά, πολιτισμικά, οικονομικά και πολιτικά χαρακτηριστικά, τα οποία ξεχωρίζουν από εκείνα των κυρίαρχων κοινωνιών. Σύμφωνα με τον ΟΗΕ, υπάρχουν παγκοσμίως περισσότεροι από 370 εκατομμύρια αυτόχθονες πληθυσμοί, κατανεμημένοι σε 70 χώρες.

Οι αυτόχθονες λαοί επιδιώκουν την αναγνώριση της ταυτότητάς τους, του τρόπου ζωής τους και του δικαιώματός τους σε παραδοσιακές γαίες, εδάφη και φυσικούς πόρους εδώ και χρόνια. Ωστόσο, η ιστορία δείχνει με τον πιο σκληρό τρόπο ότι τα δικαιώματά τους παραβιάζονται διαρκώς. Γι’ αυτό και οι πληθυσμοί αυτοί συγκαταλέγονται στις πιο μειονεκτούσες και ευάλωτες ομάδες ανθρώπων στον κόσμο.

Αυτόχθονες λαοί: που υπάρχουν και σήμερα

Όπως αναφέρθηκε παραπάνω, οι αυτόχθονες λαοί φτάνουν κοντά στα 400 εκατομμύρια πληθυσμού και εντοπίζονται σε κάθε γωνιά της υφηλίου. Ενδεικτικά, αυτόχθονες λαοί βρίσκονται στην Αμερική (για παράδειγμα, οι Λακότα στις ΗΠΑ, οι Μάγια στη Γουατεμάλα ή οι Αϊμάρα στη Βολιβία), οι Ινουίτ και οι Αλεούτιοι των περιοχών κοντά στον Βόρειο Πόλο, οι Σάαμι της βόρειας Ευρώπης, οι Αβορίγινες και οι κάτοικοι των νησιών του Στενού Τόρες της Αυστραλίας, καθώς και οι Μαορί της Νέας Ζηλανδίας. Αυτοί και οι περισσότεροι άλλοι αυτόχθονες λαοί έχουν διατηρήσει διακριτά χαρακτηριστικά που διαφέρουν σαφώς από εκείνα άλλων τμημάτων των εθνικών πληθυσμών.

Με ποιους τρόπους τιμάται η διεθνής ημέρα για τους αυτόχθονες λαούς του κόσμου

Για το 2026, προς τιμήν της διεθνούς ημέρας για τους αυτόχθονες λαούς του κόσμου, ο ΟΗΕ διοργανώνει διαδικτυακή εκδήλωση στις 10 Αυγούστου (περισσότερες πληροφορίες στον επίσημο ιστότοπο του Οργανισμού). Εκεί, οι προσκεκλημένοι θα μιλήσουν για τον ρόλο της μαιευτικής των αυτοχθόνων και τη σημασία της αναγνώρισής της, τις πολιτισμικά κατάλληλες προσεγγίσεις στην υγεία και την ευημερία, καθώς και τις πολιτικές για την προστασία και την υποστήριξη συστημάτων φροντίδας και μετάδοσης γνώσης με επικεφαλής τους αυτόχθονες.

Στατιστικά στοιχεία για τους αυτόχθονες πληθυσμούς

Οι αυτόχθονες πληθυσμοί αποτελούν σημαντικό ποσοστό του παγκόσμιου πληθυσμού, αλλά ο πολιτισμός και οι ανθρώπινες δομές τους χρήζουν αναφοράς. Παρακάτω, εντοπίζονται τα σημαντικότερα στατιστικά στοιχεία για τους αυτόχθονες πληθυσμούς:

• Οι αυτόχθονες λαοί καταλαμβάνουν ή χρησιμοποιούν περίπου το 22-28% της παγκόσμιας έκτασης και το 11% των δασικών εκτάσεων. Δεν είναι παράλογο να θεωρήσουμε ότι αποτελούν τους «φύλακες» της εναπομένουσας βιοποικιλότητας του κόσμου.
• Παρόλο που αποτελούν λιγότερο από το 6% του παγκόσμιου πληθυσμού, οι αυτόχθονες αντιπροσωπεύουν τουλάχιστον το 16% των πληθυσμών κάτω από το όριο της φτώχειας.
• Ο πληθυσμός των αυτοχθόνων τους κατατάσσει ως την πληθυσμιακή ομάδα με το μεγαλύτερο μέρος της παγκόσμιας πολιτιστικής ποικιλομορφίας.
• Οι αυτόχθονες λαοί ομιλούν τη συντριπτική πλειοψηφία των περίπου 7.000 γλωσσών του κόσμου και αντιπροσωπεύουν 5.000 διαφορετικούς πολιτισμούς.
• Παρά τις σημαντικές πολιτισμικές που χωρίζουν τους αυτόχθονες λαούς, όλοι, «μοιράζονται» κοινά ζητήματα που σχετίζονται με την προστασία των δικαιωμάτων τους, όπως περιθωριοποίηση, ακραία φτώχεια και άλλες παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.
• Τα επισιτιστικά συστήματα των αυτόχθονων πληθυσμών έχουν υψηλά επίπεδα αυτάρκειας, που κυμαίνονται από 50% έως 80% στην παραγωγή τροφίμων και πόρων.

Τα κρίσιμα ζητήματα των αυτοχθόνων πληθυσμών: Το παράδειγμα της Βραζιλίας

Σύμφωνα με τη Διεθνή Ομάδα Εργασίας για Υποθέσεις Αυτοχθόνων Λαών (παγκόσμιος οργανισμός ανθρωπίνων δικαιωμάτων αφιερωμένος στην προώθηση και την υπεράσπιση των δικαιωμάτων των Ιθαγενών Λαών), το 2010, είχαν καταγραφεί 896.917 αυτόχθονες στη Βραζιλία κατανεμημένοι σε 305 εθνοτικές ομάδες. Κύρια εθνοτική εθνοτική ομάδα είναι οι Tikúna, οι οποίοι αποτελούν το 6,8% του συνολικού αυτόχθονου πληθυσμού.

Ορισμένες ακόμα πληροφορίες για τους αυτόχθονες πληθυσμούς της Βραζιλίας περιλαμβάνουν:

• Στη Βραζιλία εντοπίζονται περίπου274 γλώσσες, με το 37,4% των αυτοχθόνων ατόμων άνω των 5 ετών να ομιλεί τουλάχιστον μια αυτόχθονη γλώσσα.
• 502.783 άτομα από τον αυτόχθονο πληθυσμό της Βραζιλίας ζουν σε αγροτικές ζώνες και 315.180 σε αστικές ζώνες.
• Έχουν εντοπιστεί συνολικά 505 γη αυτόχθονων πληθυσμών, που καλύπτουν το 12,5% της βραζιλιάνικης επικράτειας, με την πλειονότητα να βρίσκεται στις γεωγραφικές ζώνες του Αμαζονίου.
• Η Βραζιλία είναι η χώρα της Νότιας Αμερικής με τη μεγαλύτερη γνωστή συγκέντρωση αυτοχθόνων πληθυσμών σε απομόνωση.

Μετά τις προεδρικές εκλογές στη Βραζιλία τον Οκτώβριο του 2018, ο Ζαΐρ Μπολσονάρο, ανέλαβε την προεδρία την 1η Ιανουαρίου 2019. Ισχυριζόμενος ότι εκπροσωπεί τους αγροτικούς Βραζιλιάνους και προωθώντας τις προτεραιότητες του κόμματός του, οι πολιτικές και η ατζέντα της κυβέρνησης του φέρεται πως καταπάτησαν κατάφορα τα δικαιώματα των αυτοχθόνων πληθυσμών. Ήδη, από την πρώτη ημέρα της θητείας του (1η Ιανουαρίου 2019), η κυβέρνηση ενέκρινε διάταγμα που αναθέτει την ευθύνη πιστοποίησης της προστασίας των εδαφών των αυτοχθόνων στο Υπουργείο Γεωργίας, το οποίο είναι γνωστό ότι υπερασπίζεται τα συμφέροντα των επιχειρήσεων που επιθυμούν πρόσβαση σε προηγουμένως περιορισμένες και προστατευόμενες γαίες των αυτοχθόνων.

Παράλληλα, πραγματοποιήθηκε αντισυνταγματική ανάκληση των νομικών διαδικασιών οριοθέτησης που σχετίζονται με τις γαίες των αυτοχθόνων. Αυτές οι διαδικασίες συνέβαλαν στην αναγνώριση και προστασία των γαιοκτημόνων των Αυτοχθόνων. Η ανάκληση αυτή, όμως σήμανε και ότι ανά πάσα στιγμή, οι επίσημες εκθέσεις, οι διακηρύξεις και οι άδειες γης των Αυτοχθόνων που έχουν εκδοθεί μπορούν να αναθεωρηθούν και να ανακληθούν.

Στο πλαίσιο της αμφισβήτησης των κεκτημένων και αναγνωρισμένων δικαιωμάτων των αυτοχθόνων πληθυσμών, κατά το διάστημα εκείνο, το Fundação nacional do índio (FUNAI – Εθνικό Ίδρυμα Ινδιάνων), ο ομοσπονδιακός φορέας που συνδέεται άμεσα με την οριοθέτηση των γαιών των αυτοχθόνων, έπαυσε να λειτουργεί.

Η καταπάτηση των δικαιωμάτων των αυτοχθόνων πληθυσμών κρίθηκε ότι θα σταματούσε με την εκλογή του Λουίς Ινάσιο Λούλα ντα Σίλβα (Λούλα), το 2022. Κατά το διάστημα 2023-24, ο Βραζιλιάνος πρόεδρος, σύμφωνα με κάποιες πηγές, αναγνώρισε επίσημα δεκατρείς περιοχές αυτοχθόνων πληθυσμών την Τετάρτη, στις οποίες έχει χορηγήσει νομική προστασία. Η αναγνώριση παρέχει στις περιοχές νομική προστασία ως καταφύγια που πρέπει να υπερασπίζονται έναντι καταπάτησης από παράνομους υλοτόμους, χρυσωρύχους και κτηνοτρόφους.

Από την άλλη, όμως, στα μέσα του 2024, όταν διεξήχθη η μεγαλύτερη συγκέντρωση αυτοχθόνων στη Βραζιλία, ο πρόεδρος τους δεν ήταν προσκεκλημένος, ενώ δέχθηκε κατηγορίες ότι τα αιτήματα τους δεν υλοποιούνταν. Στο επίκεντρο της κριτικής είχε βρισκόταν η οριοθέτηση νέων εδαφών των αυτοχθόνων. Από τότε που ανέλαβε τα καθήκοντά του τον Ιανουάριο του 2023, ο Λούλα ενέκρινε μόνο 10, σύμφωνα με τη Le Monde, κάτι που απείχε από τις προεκλογικές του υποσχέσεις.

Στο θεσμικό επίπεδο, το νέο Υπουργείο Αυτοχθόνων Λαών, με επικεφαλής την ακτιβίστρια Σόνια Γκουαχαχάρα, διαλύθηκε το 2023 από το Κογκρέσο και έχασε την εξουσία να οριοθετεί νέες περιοχές αυτοχθόνων, υπέρ του Υπουργείου Δικαιοσύνης. Στο οικονομικό μέρος, παρά την αύξηση, ο συνδυασμένος προϋπολογισμός του Υπουργείου Αυτοχθόνων Λαών και του Εθνικού Ιδρύματος Αυτοχθόνων Λαών, που είναι υπεύθυνο για την προστασία και την προώθηση των δικαιωμάτων των αυτοχθόνων, δεν υπερέβαινε τα 1,3 δισεκατομμύρια ρεάλ (240 εκατομμύρια ευρώ) για το 2024, ποσό που αντιστοιχεί στο 0,01% του ομοσπονδιακού προϋπολογισμού.

Πηγές: un.org, iwgia.org, ictj.org, lemonde.fr

Διαβάστε επίσης:

30 Ιουλίου: Παγκόσμια Ημέρα κατά της Εμπορίας Ανθρώπων

18 Ιουλίου: Διεθνής Ημέρα Νέλσον Μαντέλα

11 Ιουλίου: Παγκόσμια Ημέρα Πληθυσμού

Δείτε όλες τις ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο στο koutipandoras.gr