3 Μαΐου 1791: Ανακήρυξη του Συντάγματος της Πολωνίας

Σαν σήμερα, στις 3 Μαΐου 1791, το πολωνικό Κοινοβούλιο (Great Sejm), ενέκρινε ένα νέο σύνταγμα στη χώρα. Επίσημα ονομαζόμενο «Νομοσχέδιο περί Κυβέρνησης», προέβλεπε μια σειρά από μεταρρυθμίσεις, οι οποίες θεωρούνται από τις πολωνικές αρχές ως μια προοδευτική και τολμηρή νομική πράξη για την εποχή εκείνη.

Το πολωνικό Σύνταγμα του 1791

«The First Modern Constitution In Europe Adopted Democratically» | « Το Πρώτο Σύγχρονο Σύνταγμα στην Ευρώπη που Υιοθετήθηκε με Δημοκρατικό Τρόπο»

Με αυτόν τον τίτλο αναφέρεται ο ιστότοπος των Ιστορικών Αρχείων Πολωνίας στο πολωνικό σύνταγμα του 1791, επισημαίνοντας τις καινοτομίες που παρείχαν οι μεταρρυθμίσεις του.

Οι συζητήσεις του Νόμου περί Κυβέρνησης ξεκίνησαν σε ένα τεταμένο διεθνές κλίμα. Η Ρωσία, η οποία ασκούσε ουσιαστικά προτεκτοράτο επί της Πολωνο-Λιθουανικής Κοινοπολιτείας, είχε εμπλακεί σε πολέμους με την Τουρκία και τη Σουηδία. Η Αυστρία υποστήριξε τη Ρωσία εναντίον της Τουρκίας, ενώ η Πρωσία υιοθέτησε μια στάση ανοιχτά εχθρική προς τη Ρωσία.

Αυτή η κατάσταση ευνοούσε την ανάκτηση της κυριαρχίας της Πολωνίας. Έτσι, το Κοινοβούλιο, κατάφερε να σχηματίσει μια συνομοσπονδία και, μετά τη διάλυση του Διαρκούς Συμβουλίου (Perpetual Council), το Κοινοβούλιο ανέλαβε την πλήρη εξουσία στη χώρα, ξεκινώντας μια προσπάθεια μεταρρύθμισης του συστήματος. Η ψήφιση του Νόμου περί Κυβέρνησης αποτέλεσε την κορωνίδα αυτών των δραστηριοτήτων.

Κύριοι εκφραστές αυτού του οράματος αποτέλεσαν ο Στανίσουαφ Αύγουστος Πονιατόφσκι, ο Ιγκνάτσι Ποτότσκι και ο Ούγκο Κολλάταϊ, οι οποίοι αποτέλεσαν και τους κύριους συντάκτες του Νόμου περί Κυβέρνησης.

Υπό αυτές τις συνθήκες, υιοθετήθηκε το Σύνταγμα της 3ης Μαΐου 1791, το οποίο αποτέλεσε ένα από τα πρώτα συντάγματα στον κόσμο που υιοθετήθηκαν με δημοκρατικές διαδικασίες. Το Σύνταγμα εισήγαγε μεταξύ άλλων το σύστημα της συνταγματικής μοναρχίας, το οποίο θεσπίστηκε από τις περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες μόνο τον επόμενο αιώνα. Η μοναρχία έγινε κληρονομική, αντικαθιστώντας το προηγούμενο σύστημα εκλογής βασιλιάδων, το οποίο είχε οδηγήσει σε σημαντική διαφθορά και εξωτερικές παρεμβάσεις, καθώς άλλα έθνη ανταγωνίζονταν για να τοποθετήσουν τον αγαπημένο τους υποψήφιο στο θρόνο.

Παράλληλα, άνοιξε δρόμους για κοινωνική ανέλιξη και προοπτικές για περαιτέρω μεταρρυθμίσεις του συστήματος, παρά τη διατήρηση της ταξικής (κτηματικής) δομής της κοινωνίας. Ως προς την εξουσία, προχώρησε στην τριμερή κατάτμηση της σε: νομοθετική, εκτελεστική και δικαστική.

Το Σύνταγμα ενίσχυε επίσης τη μεσαία τάξη και τους αγρότες, ενώ για το θρησκευτικό στοιχείο, προέβλεπε θρησκευτική ανοχή, και αν διατηρούσε ανέπαφο τον Ρωμαιοκαθολικισμό, ο οποίος εξακολουθούσε να παραμένει ως η επικρατούσα θρησκεία.

Η κατάλυση του Συντάγματος

Όπως φάνηκε στο άμεσο μέλλον, η προσπάθεια για μεταρρύθμιση δεν είχε καθολική αποδοχή και θα αποτύγχανε. Οι ευγενείς που είχαν αντιταχθεί στο νέο Σύνταγμα σχημάτισαν τη Συνομοσπονδία της Ταργκόβιτσα τον Μάιο του 1792 και ζήτησαν βοήθεια από την Αυτοκράτειρα Αικατερίνη τη Μεγάλη της Ρωσίας.

Από την πλευρά της, η ίδια η Ρωσία βρήκε την ευκαιρία για εισβολή στην Πολωνία, καθώς δεν αποδέχθηκε την απώλεια της επιρροής της σε αυτή. Η επίθεση των Ρώσων οδήγησε στην παράδοση του βασιλιά, και, παρά την αντίσταση των πολωνικών δυνάμεων, σημειώθηκε ο δεύτερος διαμελισμός της Πολωνίας το 1793. Οι αντίπαλοι του βασιλιά ανέλαβαν την εξουσία και ενωθήκαν στη Συνομοσπονδία της Ταργκόβιτσα, από την πόλη όπου ιδρύθηκε επίσημα.

Νομικά, το Σύνταγμα της 3ης Μαΐου έπαψε επίσημα να ισχύει τον Νοέμβριο του 1793 δυνάμει του ψηφίσματος της Βουλής που συγκλήθηκε υπό την επίβλεψη της Ρωσίας και της Πρωσίας στο Γκρόντνο. Την ίδια χρονιά, τα δύο κράτη χώρισαν την Πολωνία για δεύτερη φορά. Το πολωνολιθουανικό κράτος εξαφανίστηκε από τον χάρτη της Ευρώπης για πάνω από 120 χρόνια μετά τον 3ο Διαμελισμό το 1795 που πραγματοποιήθηκε από την Αυστρία, την Πρωσία και τη Ρωσία.

Ο κατοπτρισμός του πολωνικού συντάγματος σήμερα

Το έγγραφο αυτό, παρότι υπεγράφη τουλάχιστον δύο αιώνες πριν, προσφέρει ορισμένα ενδιαφέροντα, επίκαιρα μηνύματα. Αρχικά, αποτελεί ένα μοντέλο πολιτικής συναίνεσης μεταξύ συγκρουόμενων πολιτικών παρατάξεων. Όπως αναφέρουν οι πολωνικές κρατικές αρχές, οι συντάκτες του Συντάγματος του 1791 διατύπωσαν έναν μακροπρόθεσμο τρόπο σκέψης, προς όφελος της χώρας, εξαιρετικά σπάνια συνθήκη, ακόμα και σήμερα.

Ενδεικτικά, αυτό σχετίζεται με το γεγονός ότι το Σύνταγμα αυτό παρείχε μια ισχυρή πολιτική ώθηση, ευαισθητοποιούσε τους πολίτες για την ανάγκη αλλαγής του τρόπου λειτουργίας του κράτους, έδινε ελπίδα για τις μεταρρυθμίσεις.

Παράλληλα, ως προς τις σχέσεις με τους Λιθουανούς, το πολωνικό Σύνταγμα ήταν μια καινοτόμος πράξη, η οποία έδωσε άλλη πνοή στις σχέσεις Πολωνών – Λιθουανών, αποτελώντας παράδειγμα για άλλες χώρες. Τόσο το Σύνταγμα της 3ης Μαΐου, όσο και η Αμοιβαία Εγγύηση των Δύο Εθνών της 20ής Οκτωβρίου 1791, αποτελούν κρίσιμα στοιχεία της πολωνολιθουανικής κληρονομιάς, η οποία διατηρείται μέχρι και σήμερα.

Πηγές: gov.pl, ebsco.com, agad.gov.pl

Διαβάστε επίσης:

Εργατική Πρωτομαγιά: Μια ιστορία που δεν πρέπει να ξεχνάμε

Γενοκτονία των Αρμενίων: Το χρονικό μιας προαναγγελθείσας εξόντωσης

21 Απριλίου 1967: Το πραξικόπημα που άλλαξε την Ελλάδα

Δείτε όλες τις ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο στο koutipandoras.gr