24 Αυγούστου 79 μ.Χ.: Έκρηξη Βεζούβιου – Η καταστροφή της Πομπηίας

Σαν σήμερα, σύμφωνα με την πλειονότητα των ιστορικών αναφορών, στις 24 Αυγούστου του 79 μ.Χ. ο Βεζούβιος «ξύπνησε» μετά από αιώνες αδράνειας. Το ηφαίστειο που θεωρούνταν ανενεργό, εξερράγη, καταστρέφοντας ακμάζουσες ρωμαϊκές πόλεις της νοτίου Ιταλίας, όπως η Πομπηία και το Ερκολάνο.

Το μέγεθος της καταστροφής ήταν τέτοιο, με κάποιες πόλεις να θάβονται κάτω από ένα παχύ στρώμα ηφαιστειακού υλικού και λάσπης, να μην χτίζονται ξανά και να ξεχνιούνται εν πολλοίς στη διάρκεια της ιστορίας.

Τον 18ο αιώνα, η Πομπηία ανακαλύφθηκε και ανασκάφηκε, παρέχοντας ένα πρωτοφανές αρχαιολογικό τεκμήριο της καθημερινής ζωής ενός αρχαίου πολιτισμού, που διατηρήθηκε με εκπληκτικό τρόπο στον αιφνίδιο θάνατο που προκάλεσε η έκρηξη του ηφαιστείου.

Πομπηία: το χρονικό της καταστροφής

Επιστήμονες έχουν φτιάξει χρονοδιάγραμμα της έκρηξης του Βεζούβιου, εξετάζοντας κοιτάσματα και διασταυρώνοντάς τα με τις ζωντανές μαρτυρίες αυτοπτών μαρτύρων, με βασικότερη αυτή του Πλίνιου του Νεότερου, ο οποίος ήταν ο βασικός μάρτυρας της έκρηξης από την άλλη άκρη του κόλπου της Νάπολης.

Σε δύο μελέτες που δημοσιεύτηκαν, ηφαιστειολόγοι του Πανεπιστημίου της Νάπολης , Federico II, χαρτογράφησαν τα κοιτάσματα με πρωτοφανή λεπτομέρεια και αποκάλυψαν προηγουμένως μη ανιχνευμένους παλμούς έκρηξης. Ο συγγραφέας της μελέτης, Κλαούντιο Σκαρπάτι, αναφέρει ότι τα ευρήματα επιτρέπουν μια ανακατασκευή λεπτό προς λεπτό, επεκτείνοντας το χρονοδιάγραμμα της έκρηξης από 19 σε 32 ώρες και αποκαλύπτοντας ένα πολύπλοκο γεγονός με 17 καταστροφικά πυροκλαστικά κύματα.

Όπως αναφέρθηκε παραπάνω, αυτόπτης μάρτυρας του συμβάντος ήταν ο Πλίνιος ο Νεότερος. Στη αφήγησή του, παρατήρησε ένα σύννεφο που υψώθηκε από τον Βεζούβιο γύρω στη 1 μ.μ της 24ης Αυγούστου. Οι ερευνητές θεωρούν ότι η έκρηξη ξεκίνησε μία ώρα πριν από αυτή την αναφορά.

Πριν από την έκρηξη, είχαν σημειωθεί κάποιοι σεισμοί, αλλά αγνοήθηκαν από τους κατοίκους της περιοχής λόγω της εξοικείωσής τους με το φαινόμενο. Ο Πλίνιος είχε γράψει γι’ αυτό: «για αρκετές ημέρες πριν (την έκρηξη) η γη είχε σειστεί, αλλά αυτό το γεγονός δεν προκάλεσε φόβο, επειδή αυτό ήταν ένα χαρακτηριστικό που παρατηρούνταν συνήθως στην Καμπανία».

Για τις επόμενες 18 περίπου ώρες, το από το ηφαίστειο απόρρεε μια κυμαινόμενη στήλη ηφαιστειακών θραυσμάτων και αερίου, ρίχνοντας ελαφρόπετρα πάχους έως και 270 εκατοστών. Αυτό, είχε ως αποτέλεσμα τη σύνθλιψη των οικισμών και των κατοίκων της Πομπηίας που βρισκόντουσαν εκεί. Περίπου 2.000 άνθρωποι παρέμειναν στην Πομπηία, κρυμμένοι σε κελάρια ή πέτρινες κατασκευές.

Στις 7:06 μ.μ., οι ερευνητές εκτιμούν ότι η έκρηξη άλλαξε χαρακτήρα, ξεκινώντας τα πρώτα καυτά πυροκλαστικά κύματα, που συχνά θεωρούνται τα πιο επικίνδυνα μιας έκρηξης. Αυτά τα ρεύματα συνεχίστηκαν όλη τη νύχτα, με διαφορά περίπου 80 λεπτών μεταξύ τους.

Η καταστροφή κορυφώθηκε την επόμενη μέρα, όταν σημειώθηκε η πλινιακή έκρηξη. Ξαφνικά, στις 7:07 π.μ., χτύπησε το πιο θανατηφόρο πυροκλαστικό ρεύμα – ένα ιδιαίτερα πυκνό και γρήγορο μείγμα θερμού (τοξικού) αερίου και θραυσμάτων βράχου. Αυτό το ρεύμα βρυχήθηκε για 9 ώρες, διασκορπίζοντας καυτά συντρίμμια 25 χιλιόμετρα στην πεδιάδα και χτυπώντας τα μακρινά βουνά Λατάρι. Περίπου τα μισά από τα θύματα της Πομπηίας βρέθηκαν στους δρόμους θαμμένα σε αυτό το ηφαιστειακό στρώμα. Σύμφωνα με τον ειδικό της μελέτης από αυτό το είδος φαινομένου δεν μπορεί να επιβιώσει κανείς.

Γύρω στις 4 μ.μ., τα ρήγματα που δημιουργήθηκαν με το ηφαίστειο αλληλεπίδρασαν με τα υπόγεια ύδατα, αυξάνοντας την εκρηκτικότητά του και δημιουργώντας λεπτότερα, λιγότερο πυκνά πυροκλαστικά κύματα. Αυτές οι ροές, που εξακολουθούσαν να μπορούν να ταξιδεύουν σε μήκος άνω των 15 χιλιομέτρων, ήταν καταστροφικές αλλά δεν περιείχαν ανθρώπινα λείψανα. Αυτό υποδηλώνει ότι λίγοι από τους κατοίκους της Πομπηίας, αν υπήρχαν, ήταν ζωντανοί μετά την πρωινή καταστροφή. Στις 8:05 μ.μ., η έκρηξη τελικά σταμάτησε.

Τα συγκλονιστικά ευρήματα

Η έκρηξη του Βεζούβιου το 79 μ.Χ. προκάλεσε εκτεταμένες καταστροφές σε όλη την περιοχή της Καμπανίας, κατακλύζοντας, εκτός της Πομπηίας, άλλες πόλεις όπως το Ερκολάνο, την Οπλόντι και η Σταβία. Αν κρίνουμε όμως από τις αναφορές του Πλινίου και τα αρχαιολογικά ευρήματα, μιλάμε για μια συγκλονιστική, άνευ προηγουμένου καταστροφή.

Τον 18ο αιώνα, όπως αναφέρθηκε παραπάνω, σημειώθηκε η ανακάλυψη της Πομπηίας. Αρχικά, ένας εκσκαφέας έφερε στο φως ένα μαρμάρινο άγαλμα στη θέση του Ερκολάνο. Η τοπική αυτοδιοίκηση ανέσκαψε μερικά άλλα πολύτιμα αντικείμενα τέχνης, αλλά το έργο εγκαταλείφθηκε.

Το 1748, ένας αγρότης βρήκε ίχνη της Πομπηίας κάτω από τον αμπελώνα του. Αυτή η ανακάλυψη σηματοδότησε τις αδιάκοπες ανασκαφές της αρχαίας πόλης, μέχρι και σήμερα. Μάλιστα, στο Ερκολάνο, όπου πραγματοποιήθηκαν ανασκαφές, το 1927 επαναλήφθηκαν, με αποτέλεσμα να ανακτηθούν πολυάριθμοι θησαυροί τέχνης, συμπεριλαμβανομένων χάλκινων και μαρμάρινων αγαλμάτων και πινάκων ζωγραφικής.

Επιστρέφοντας στην Πομπηία, βρέθηκαν τα λείψανα των περίπου 2.000 κατοίκων που έμειναν στην Πομπηία λίγο πριν τη φονική έκρηξη. Τα ευρήματα όμως φανέρωσαν μια απόκοσμη εικόνα: αφού πέθαναν από ασφυξία λόγω των τοξικών αερίων που έβγαιναν από το ηφαίστειο, τα σώματά τους καλύφθηκαν με στάχτη που σκλήρυνε και διατήρησε το περίγραμμα των σωμάτων τους.

Αργότερα, τα σώματά τους αποσυντέθηκαν σε σκελετικά υπολείμματα, αφήνοντας πίσω τους ένα είδος γύψινου καλουπιού. Οι αρχαιολόγοι που βρήκαν αυτά τα καλούπια γέμισαν τις κοιλότητες με γύψο, αποκαλύπτοντας με ζοφερές λεπτομέρειες τη νεκρική στάση των θυμάτων του Βεζούβιου.

Όσον αφορά την πόλη της Πομπηίας, έχει «παγώσει» στον χρόνο, με τα συνηθισμένα αντικείμενα που αφηγούνται την ιστορία της καθημερινής ζωής στην Πομπηία να προσφέρουν σημαντικές ανακαλύψεις για τους αρχαιολόγους.

Αντίστοιχα, το Ερκολάνο, μόλις το 1982 βρέθηκαν τα πρώτα ανθρώπινα λείψανα, και αυτοί οι εκατοντάδες σκελετοί φέρουν τρομερά σημάδια εγκαύματος που μαρτυρούν φρικτούς θανάτους.

Μπορεί η καταστροφή στην Πομπηία να συνέβη αργότερα;

Μία ενδιαφέρουσα προσέγγιση για την έκρηξη του Βεζούβιου και καταστροφή της Πομπηίας αφορά τον χρόνο που σημειώθηκε το συμβάν. Νεότερες μελέτες από αρχαιολόγους στην Ιταλία και μια ανακάλυψη επιγραφής, φέρεται να διαφοροποιούν την ημερομηνία που γνωρίζαμε όλοι για την καταστροφή!

Όπως αναφέρθηκε κι εδώ και από το σύνολο των επιστημόνων, ο Βεζούβιος εξερράγη στις 24 Αυγούστου 79 μ.Χ., καταστρέφοντας την κοντινή ρωμαϊκή πόλη της Πομπηίας. Όμως, μια επιγραφή που φέρει την ημερομηνία του Οκτωβρίου 79 μ.Χ. ανατρέπει τα δεδομένα, καθιστώντας το γεγονός δύο μήνες αργότερα. Αυτή η ανακάλυψη είναι σημαντική, αλλά έρχεται σε αντίθεση με τα λεγόμενα του Πλινίου του Νεότερου, που αποτελεί την κύρια πηγή της καταστροφής. Εκτός αυτής της επιγραφής, ορισμένα φρούτα τα οποία ανακαλύφθηκαν στα ερείπια, θεωρούνται ένδειξη ότι το συμβάν ίσως έγινε κατά τους φθινοπωρινούς μήνες.

Οι φόβοι για το σήμερα

Το ηφαίστειο του Βεζούβιο εξακολουθεί να είναι ένα από τα πιο επικίνδυνα στον κόσμο, ειδικά αν αναλογιστούμε ότι βρίσκεται μόλις 12 χιλ. από τη Νάπολη, στην οποία κατοικούν περισσότεροι από 3 εκατομμύρια άνθρωποι.

Η τελευταία μεγάλη έκρηξη του έγινε το 1944. Έκτοτε, το ηφαίστειο βρίσκεται σε στάδιο ηρεμίας που χαρακτηρίζεται μόνο από χαμηλή σεισμικότητα δραστηριότητα. Κανένα πρόδρομο φαινόμενο δεν υποδηλώνει πιθανή επανέναρξη της εκρηκτικής δραστηριότητας βραχυπρόθεσμα. Παρόλα αυτά, ο Βεζούβιος παρακολουθείται 24 ώρες την ημέρα από το δίκτυο παρακολούθησης του Αστεροσκοπείου Βεζούβιου, τμήμα Νάπολης του Εθνικού Ινστιτούτου Γεωφυσικής και Ηφαιστειολογίας.

Μάλιστα, για να διασφαλιστεί η προστασία των περίπου 700 χιλιάδων ανθρώπων που ζουν στις πλαγιές του ηφαιστείου, το Υπουργείο έχει αναπτύξει ένα Εθνικό Σχέδιο Έκτακτης Ανάγκης με τη συνεργασία όλων των τμημάτων και των επιχειρησιακών δομών της Εθνικής Υπηρεσίας Πολιτικής Προστασίας.

Πηγές: history.com, bbc.com, researchgate.net