22 Ιουνίου 1941: Η Επιχείρηση Μπαρμπαρόσα

Στις 22 Ιουνίου 1941, η ναζιστική Γερμανία εισέβαλε στην ΕΣΣΔ. Η Επιχείρηση Μπαρμπαρόσα, όπως ήταν η κωδική ονομασία του σχεδίου επίθεσης κατά της Σοβιετικής Ένωσης, αποτέλεσε όχι μόνο μια γιγαντιαία πολεμική επιχείρηση αλλά και την απαρχή ενός πολέμου εξόντωσης, ο οποίος θα στοίχιζε τη ζωή σε εκατομμύρια ανθρώπους.

Οι γερμανικές δυνάμεις με περισσότερους από τέσσερα εκατομμύρια στρατιώτες, έχοντας την υποστήριξη της Ρουμανίας και της Φινλανδίας, κινήθηκαν ταυτόχρονα σε ένα μέτωπο σχεδόν 3.200 χιλιομέτρων, από τη Βαλτική έως τη Μαύρη Θάλασσα. Η ναζιστική ηγεσία ήταν πεπεισμένη ότι η Σοβιετική Ένωση θα κατέρρεε μέσα σε λίγους μήνες, όπως είχαν καταρρεύσει προηγουμένως από την εφαρμογή του Blitzkrieg η Πολωνία, η Γαλλία, το Βέλγιο και η Ολλανδία. Ωστόσο η πραγματικότητα αποδείχθηκε πολύ διαφορετική.

Η Επιχείρηση Μπαρμπαρόσα όχι μόνο απέτυχε στους στόχους της, αλλά θεωρείται σήμερα το σημείο καμπής που έθεσε τις βάσεις για την τελική ήττα του Γ΄ Ράιχ.

Από το Σύμφωνο Μολότοφ – Ρίμπεντροπ στην προετοιμασία της εισβολής

Όταν ξέσπασε ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος το 1939, η Γερμανία και η Σοβιετική Ένωση υπέγραψαν το Σύμφωνο Μολότοφ – Ρίμπεντροπ, μια συμφωνία μη επίθεσης που εξασφάλιζε προσωρινά την ειρήνη μεταξύ των δύο χωρών. Για τον Αδόλφο Χίτλερ όμως η συμφωνία αυτή δεν ήταν παρά μια προσωρινή διευθέτηση.

Η κατάκτηση της Σοβιετικής Ένωσης αποτελούσε κεντρικό στοιχείο της ναζιστικής ιδεολογίας. Ο Χίτλερ επιδίωκε να αποκτήσει τον λεγόμενο «ζωτικό χώρο» (Lebensraum) για τον γερμανικό λαό, δηλαδή μια ζώνη επέκτασης χωρίς «εχθρικά στοιχεία» πέριξ της Γερμανίας, να εκμεταλλευτεί τους τεράστιους φυσικούς πόρους της ΕΣΣΔ και να καταστρέψει το κομμουνιστικό καθεστώς, το οποίο θεωρούσε υπαρξιακή απειλή για τη Γερμανία.

Παράλληλα, η εισβολή είχε έντονα ιδεολογικά και φυλετικά χαρακτηριστικά. Ο Χίτλερ παρουσίαζε τον πόλεμο ως σύγκρουση δύο κοσμοθεωριών και θεωρούσε ότι η εξόντωση των πολιτικών αντιπάλων του ναζισμού και μεγάλου μέρους του εβραϊκού πληθυσμού της Σοβιετικής Ένωσης, μαζί με τους Σλάβους που τους θεωρούσε κατώτερη φυλή, αποτελούσε αναπόσπαστο τμήμα της εκστρατείας.

Μέχρι τον Δεκέμβριο του 1940 τα σχέδια είχαν ολοκληρωθεί. Η εισβολή πήρε το όνομα του Φρειδερίκου Μπαρμπαρόσα, αυτοκράτορα της Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας και ηγέτη της Γ΄ Σταυροφορίας.

Η μεγαλύτερη στρατιωτική εισβολή στην ιστορία

Τα ξημερώματα της 22ας Ιουνίου 1941, στις 4:15, η γερμανική αεροπορία εξαπέλυσε μαζικούς βομβαρδισμούς εναντίον σοβιετικών αεροπορικών και ναυτικών βάσεων. Μέχρι το τέλος της ημέρας, περίπου 1.800 σοβιετικά αεροσκάφη είχαν καταστραφεί, τα περισσότερα ενώ βρίσκονταν ακόμη στο έδαφος. Η επίθεση ήταν αποτέλεσμα σχολαστικής προετοιμασίας. Στην επιχείρηση συμμετείχαν περισσότεροι από 3,5 εκατομμύρια Γερμανοί στρατιώτες, περίπου 650.000 Ρουμάνοι και Φινλανδοί, χιλιάδες άρματα μάχης, αεροσκάφη, πυροβόλα, οχήματα και άλογα.

Η Βέρμαχτ χωρίστηκε σε τρεις μεγάλες στρατιωτικές ομάδες. Η πρώτη κατευθύνθηκε προς το Λένινγκραντ, η δεύτερη προς το Κίεβο και η τρίτη προς τη Μόσχα. Η στρατηγική βασιζόταν στην τακτική του Blitzkrieg, δηλαδή του «κεραυνοβόλου πολέμου», που είχε ήδη αποδειχθεί εξαιρετικά αποτελεσματική στη Δυτική Ευρώπη. Βασίστηκε σε έναν συνδυασμό ταχέως κινούμενων αρμάτων μάχης, μηχανοκίνητου πεζικού και εγγύς αεροπορικής υποστήριξης για να διασπάσει τις εχθρικές γραμμές και να προκαλέσει χάος πριν ο αντίπαλος προλάβει να απαντήσει σωστά.

Ο Ιωσήφ Στάλιν είχε δεχθεί επανειλημμένες προειδοποιήσεις για επικείμενη γερμανική επίθεση, ακόμη και από τον Βρετανό πρωθυπουργό Ουίνστον Τσόρτσιλ. Ωστόσο, αρνήθηκε να πιστέψει ότι ο Χίτλερ θα παραβίαζε τόσο σύντομα το σύμφωνο μη επίθεσης. Η αρχική του αδράνεια συνέβαλε στο να αιφνιδιαστεί ο Κόκκινος Στρατός.

Οι πρώτες νίκες και η προέλαση προς τη Μόσχα

Τις πρώτες εβδομάδες η γερμανική προέλαση υπήρξε εντυπωσιακή. Οι σοβιετικές δυνάμεις υπέστησαν τεράστιες απώλειες, ενώ εκατοντάδες χιλιάδες στρατιώτες συνελήφθησαν και αιχμαλωτίστηκαν. Εντός ολίγων εβδομάδων, οι γερμανικές δυνάμεις είχαν προχωρήσει περίπου 320 χιλιόμετρα στο εσωτερικό της Σοβιετικής Ένωσης. Μέχρι το τέλος του καλοκαιριού, η Βέρμαχτ βρισκόταν κοντά στους βασικούς της στόχους.

Πίσω όμως από τις γρήγορες νίκες κρυβόταν μια διαφορετική πραγματικότητα. Οι θύλακες αντίστασης του Κόκκινου Στρατού συνέχισαν να μάχονται με τακτικές ανταρτοπόλεμου, ενώ οι γερμανικές γραμμές ανεφοδιασμού εκτείνονταν ολοένα περισσότερο μέσα στην αχανή σοβιετική επικράτεια. Στο μεταξύ ο Στάλιν οργάνωσε μαζική μετεγκατάσταση σχεδόν 2.600 εργοστασίων με ασφάλεια στα μετόπισθεν, οργανώνοντας την παραγωγή όπλων, τεθωρακισμένων και αεροσκαφών για μια επικείμενη αντεπίθεση.

Τον Αύγουστο του 1941, ο Χίτλερ πήρε μια κρίσιμη απόφαση. Αντί να συνεχίσει αμέσως προς τη Μόσχα, διέταξε τη μεταφορά δυνάμεων προς το Κίεβο και την Ουκρανία. Η απόφαση αυτή καθυστέρησε την τελική επίθεση εναντίον της σοβιετικής πρωτεύουσας. Όταν η προέλαση ξανάρχισε τον Οκτώβριο, οι βροχές είχαν μετατρέψει τους δρόμους σε βούρκο, δυσκολεύοντας σημαντικά την κίνηση στρατευμάτων και οχημάτων.

Οι Γερμανοί προσέγγισαν τα περίχωρα της Μόσχας τον Δεκέμβριο, αλλά οι καθυστερήσεις τους ήταν καθοριστικής σημασίας για την τελική έκβαση του πολέμου. Στις αρχές του μήνα, περίπου 1 εκατομμύριο Σοβιετικοί στρατιώτες εξαπέλυσαν μια ξαφνική αντεπίθεση για να εκδιώξουν τον γερμανικό στρατό από τη Μόσχα, με τις δύο πλευρές να γνωρίζουν σοβαρότατες απώλειες.

Μέχρι το τέλος της πρώτης εβδομάδας του Δεκεμβρίου, οι Γερμανοί αναγκάστηκαν να υποχωρήσουν. Συνολικά, περίπου 775.000 Γερμανοί στρατιώτες και 800.000 Σοβιετικοί στρατιώτες είχαν σκοτωθεί στην εισβολή. Περίπου 6 εκατομμύρια άλλοι Σοβιετικοί είχαν τραυματιστεί ή αιχμαλωτιστεί. Ωστόσο, η Σοβιετική Ένωση είχε ισχυροποιηθεί, ενώ η ναζιστική Γερμανία είχε δύο μέτωπα προς αντιμετώπιση, με το κόστος της εισβολής να ήταν καθοριστικής σημασίας για την ήττα της.

Ο πόλεμος εξόντωσης και η ανθρώπινη τραγωδία

Η Επιχείρηση Μπαρμπαρόσα δεν ήταν μια συμβατική στρατιωτική εκστρατεία. Από την αρχή σχεδιάστηκε ως πόλεμος εξόντωσης. Πίσω από τα γερμανικά στρατεύματα ακολουθούσαν ειδικές μονάδες των SS Einsatzgruppen (Τάγματα Θανάτου), με αποστολή την εξόντωση πολιτικών αντιπάλων, κομμουνιστών και Εβραίων. Η βία κατά των αμάχων υπήρξε συστηματική και μαζική.

Χιλιάδες χωριά καταστράφηκαν, ενώ εκατομμύρια σοβιετικοί αιχμάλωτοι πολέμου πέθαναν από πείνα, κακουχίες και καταναγκαστική εργασία. Παράλληλα, η εισβολή σηματοδότησε την πρώτη φάση του Ολοκαυτώματος. Μέχρι το τέλος του 1941, περισσότεροι από 500.000 Εβραίοι είχαν δολοφονηθεί στα κατεχόμενα σοβιετικά εδάφη – ιδιαίτερη μνεία χρειάζεται να γίνει στη σφαγή των Ουκρανών Εβραίων στο Μπάμπι Γιαρ.

Γιατί απέτυχε η Επιχείρηση Μπαρμπαρόσα

Παρά τις εντυπωσιακές αρχικές επιτυχίες, η γερμανική εισβολή απέτυχε για μια σειρά από λόγους. Βασική αιτία ήταν η υποτίμηση της Σοβιετικής Ένωσης. Οι ναζί θεώρησαν ότι η ΕΣΣΔ θα κατέρρεε πολύ γρήγορα. Ωστόσο η Σοβιετική Ένωση διέθετε τεράστιο έμψυχο δυναμικό. Παρά τις σημαντικές απώλειες του πρώτου διαστήματος, οι σοβιετικές δυνάμεις συνέχισαν αδιάκοπα την αντίστασή τους. Αυτές οι εστίες αντίστασης εξάλλου συνέβαλαν στην καθυστέρηση της προέλασης και έφθειραν τις δυνάμεις της Βέρμαχτ.

Σε όλα τα παραπάνω, σημαντικός παράγοντας αποτέλεσε και ο βαρύς ρωσικός χειμώνας. Όταν οι γερμανικές δυνάμεις έφτασαν τελικά στα προάστια της Μόσχας τον Δεκέμβριο του 1941, βρέθηκαν αντιμέτωπες με ακραίες καιρικές συνθήκες για τις οποίες δεν ήταν καταλλήλως προετοιμασμένες. Σε αυτή την παράμετρο φέρεται να βοήθησε και η Ελλάδα με την αντίστασή της απέναντι στη Γερμανία.

Από την πλευρά του, ο Χίτλερ, με την απόφαση για κατάληψη του Κιέβου και όχι της Μόσχας, θεωρήθηκε από πολλούς ως άλλο ένα σοβαρό σφάλμα που του κόστισε. Και σε αυτή την περίπτωση, οι Σοβιετικοί βρήκαν πολύτιμο χρόνο να οργανώσουν την άμυνά τους, μεταφέροντας σημαντικές εφεδρείες από τη Σιβηρία και τον στρατηγό Ζούκοφ, που καθοδήγησε την επική αντεπίθεση μέχρι το Βερολίνο.

Συμπέρασμα

Η Επιχείρηση Μπαρμπαρόσα υπήρξε η μεγαλύτερη και πιο φιλόδοξη στρατιωτική επιχείρηση του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου από τον Αδόλφο Χίτλερ. Ξεκίνησε ως μια προσπάθεια κατάκτησης εδαφών και πόρων, αλλά εξελίχθηκε σε έναν ανελέητο πόλεμο εξόντωσης με ανυπολόγιστο ανθρώπινο κόστος. Ειδικά η ανεπιτυχής πολιορκία του Λένινγκραντ και η καθοριστική ήττα στο Στάλινγκραντ, όπου οι μάχες δίνονταν δρόμο τον δρόμο στον αστικό ιστό, ήταν πολυαίμακτες για πολιορκητές και πολιορκούμενους.

Η αποτυχία της δεν σήμανε μόνο την αποτυχία ενός στρατιωτικού σχεδίου. Σηματοδότησε την αρχή της κατάρρευσης του ναζιστικού οράματος για κυριαρχία στην Ευρώπη. Από τα πεδία μάχης της Σοβιετικής Ένωσης μέχρι το κατεστραμμένο Βερολίνο του 1945, η διαδρομή προς την ήττα της ναζιστικής Γερμανίας είχε ουσιαστικά ξεκινήσει εκείνο το ξημέρωμα της 22ας Ιουνίου 1941.

Πηγές: ebsco.com, france24.com

Διαβάστε επίσης: 

18 Ιουνίου 1815: Η Μάχη του Βατερλό

6 Ιουνίου 1944: Η απόβαση στη Νορμανδία

Γενοκτονία Ποντίων: Τα «τάγματα εργασίας» και το σχέδιο εξόντωσης των Νεότουρκων

Δείτε όλες τις ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο στο koutipandoras.gr