1η Μαΐου 1944: Η θυσία της Καισαριανής

Κατά το 1944, στην Αθήνα, το αντικομμουνιστικό μένος είχε κορυφωθεί. Τάγματα Ασφαλείας που συγκροτήθηκαν με πρωτοβουλία των ελληνικών αρχών που υπηρετούσαν τις κατοχικές δυνάμεις, δωσίλογοι και χαφιέδες αποτέλεσαν τα βασικά όργανα των Γερμανών στην εξουδετέρωση των αντιστασιακών. Ήταν η απάντηση στην αυξημένη επιρροή του ΕΑΜ και των οργανώσεών του (ΕΠΟΝ – ΕΤΑ – εφεδρικός ΕΛΑΣ) στην περιοχή της πρωτεύουσας, η οποία κορυφώθηκε με τον νικηφόρο αγώνα ενάντια στην πολιτική επιστράτευση που ήθελαν να επιβάλουν οι Γερμανοί το 1943.

Μέσα σε αυτό το έκρυθμο κλίμα, οργίαζαν οι συλλήψεις, οι κρατήσεις των αντιστασιακών και αθώων πολιτών. Χαϊδάρι και Καισαριανή αποτέλεσαν μαρτυρικές τοποθεσίες ως τόπος φυλάκισης και εκτελέσεων αντίστοιχα.

Η Καισαριανή, δε, έχει αποτυπωθεί στη συλλογική μνήμη, όταν σε μία μόνο ημέρα, την 1η Μαΐου 1944, εκτελέστηκαν 200 αντιστασιακοί αγωνιστές.

Η «ματωμένη» Πρωτομαγιά του 1944

Καθόλη τη διάρκεια της περιόδου αυτής, για να αποκρούσουν την ένοπλη σύγκρουση του ΕΑΜ κυρίως οι κατοχικές δυνάμεις επέλεξαν να απαντήσουν με έναν αυξανόμενο κύκλο αντιποίνων. Τέτοιες ενέργειες θα οδηγούσαν στη μαζική εκτέλεση των 200 της Καισαριανής.

Στις 27 Απριλίου 1944, δυνάμεις του ΕΛΑΣ Πελοποννήσου χτύπησε με ενέδρα, στη θέση «Βύζουλα», μεταξύ Μολάων και Γκαγκανιάς, φάλαγγα οχημάτων που επέβαιναν ένας Γερμανός στρατηγός, τρεις αξιωματικοί του επιτελείου και στρατιώτες της φρουράς.

Την επομένη της επίθεσης, οι Γερμανοί αποφάσισαν να προχωρήσουν σε αντίποινα. Ο στρατιωτικός διοικητής κοινοποίησε λίγες ημέρες αργότερα ανακοίνωση, με την οποία γνωστοποιούσε μέσω του κατοχικού Τύπου και αναρτήσεων στους τοίχους των σπιτιών της πρωτεύουσας, την ακόλουθη ανακοίνωση:

«Την 27.4.1944 κομμουνιστικαί συμμορίαι, παρά τους Μολάους, κατόπιν μίας εξ ενέδρας επιθέσεως, εδολοφόνησαν ανάνδρως ένα Γερμανό στρατηγό και τρεις συνοδούς του αξιωματικούς και ετραυμάτισαν πολλούς Γερμανούς στρατιώτες. Εις αντίποινα θα εκτελεσθούν:

1. Ο τυφεκισμός 200 κομμουνιστών την 1η Μαΐου 1944.
2. Ο τυφεκισμός όλων των ανδρών, τους οποίους θα συναντήσουν τα γερμανικά στρατεύματα επί της οδού Μολάων προς Σπάρτην, έξωθι των χωρίων.

Υπό την εντύπωσιν του κακουργήματος τούτου, Έλληνες εθελονταί (σ.σ. πρόκειται για ταγματασφαλίτες) εφόνευσαν αυτοβούλως 100 άλλους κομμουνιστάς.

Ο στρατιωτικός διοικητής Ελλάδος».

Οι προσπάθειες για αποφυγή των εκτελέσεων

Με τη γνωστοποίηση της ανακοίνωσης, ξεκίνησε μια μεγαλειώδης λαϊκή κινητοποίηση για την αποτροπή της σφαγής. Σύμφωνα με αναφορές του Θανάση Χατζή (τότε γενικού γραμματέα της ΚΕ του ΕΑΜ), οι οργανώσεις του ΚΚΕ και του ΕΑΜ κάλεσαν τον κόσμο για ενίσχυση του αιτήματος σωτηρίας των αγωνιστών. Ενδεικτικά, σε πολλά εργοστάσια και επιχειρήσεις οι εργάτες διέκοψαν την εργασία τους, στα υπουργεία και στις τράπεζες πραγματοποιήθηκαν συγκεντρώσεις, οι σπουδαστές βγήκαν στους δρόμους, έγιναν ψηφίσματα προς τον κατοχικό πρωθυπουργό Ιωάννη Ράλλη και τον δήμαρχο για επέμβαση κατά της επικείμενης σφαγής.

Ωστόσο οι κατακτητές δεν είχαν σκοπό να αποσύρουν την απόφασή τους. Η επίθεση που δέχθηκαν στους Μολάους έπρεπε να «πληρωθεί» με υψηλό φόρο αίματος.

Η εκτέλεση της 1ης Μαΐου 1944

Δίχως να αποκλίνουν από την απόφασή τους, την 1η Μαΐου 1944, τα χιτλερικά στρατεύματα εκτέλεσαν πάνω από 200 κομμουνιστές στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής, που μεταφέρθηκαν από το Μπλοκ 15 στο στρατόπεδο του Χαϊδαρίου. Ανάμεσα στους εκτελεσμένους ήταν 150 κρατούμενοι κομμουνιστές εξόριστοι από τα χρόνια της μεταξικής δικτατορίας στην Ακροναυπλία και την Ανάφη που παραδόθηκαν από τις ελληνικές αρχές στις κατοχικές δυνάμεις.

Την ημέρα της εκτέλεσης πλήθος κόσμου παρακολουθούσε τα καμιόνια στους δρόμους προς τον μαρτυρικό τόπο του Σκοπευτηρίου, με το δράμα να αποτυπώνεται από τους λυγμούς των ανθρώπων και την πένθιμη ανάκρουση στα καμπαναριά της Καισαριανής.

Οι Γερμανοί εκτέλεσαν τους αγωνιστές σε ομάδες των 20 ατόμων μέσα σε 2 ώρες. Κάθε ομάδα που έρχονταν η σειρά της έστεκε στη μάντρα για εκτέλεση στην ίδια πάντα θέση, δίπλα στα άψυχα σώματα των συναγωνιστών τους.

Με το τέλος της εκτέλεσης, περισυνέλεξαν τους νεκρούς σε τρία μεγάλα αυτοκίνητα και με συνοδεία δική τους και Γερμανοτσολιάδων που γελούσαν και τραγουδούσαν, τους μετέφεραν στο Γ’ Νεκροταφείο (Κοκκινιά) και τους έθαψαν σε κοινούς λάκκους.

Η εκτέλεση των 200 μέσα από τον φωτογραφικό φακό

Δίχως αμφισβήτηση, η εκτέλεση των 200 στην Καισαριανή την 1η Μαΐου 1944, αποτελεί ένα από τα πιο σοκαριστικά εγκλήματα της γερμανικής κατοχής στην Ελλάδα. Το γεγονός ανέκαθεν βρισκόταν βαθιά χαραγμένο στη συλλογική μνήμη, όμως απέκτησε μια νέα διάσταση μέσα από τις συγκλονιστικές φωτογραφίες που ήρθαν πρόσφατα στη δημοσιότητα, οι οποίες τραβήχτηκαν από έναν Γερμανό στρατιώτη την ώρα της εκτέλεσης.

Υπάρχουν στιγμές που η ιστορία δεν περιορίζεται απλά στην ανάγνωσή της. Είναι η οπτική αποτύπωση που έρχεται να ζωντανέψει την αφήγηση, λαμβάνοντας μορφή και υπόσταση. Σε κοιτάει κατάματα και σε καλεί να τη ζήσεις. Αυτό ακριβώς το αίσθημα προκάλεσε το πλούσιο φωτογραφικό και αρχειακό υλικό ενός Βέλγου συλλέκτη, όπου ανάμεσά τους βρίσκονταν οι συγκλονιστικές φωτογραφίες-ντοκουμέντα από την εκτέλεση των 200 κομμουνιστών στην Καισαριανή, την Πρωτομαγιά του 1944.

Όπως έγινε γνωστό, το υπουργείο Πολιτισμού, με τη συνδρομή της ελληνικής πρεσβείας στο Βέλγιο, παρέλαβε 262 φωτογραφίες, 16 έγγραφα και 4 παλαιά χαρτονομίσματα, υλικό που είχε τεθεί προς πώληση από Βέλγο συλλέκτη σε διαδικτυακό ιστότοπο δημοπρασιών τις προηγούμενες εβδομάδες. Μεταξύ αυτών και φωτογραφίες-ντοκουμέντα από την εκτέλεση των 200 στην Καισαριανή την Πρωτομαγιά του 1944.

Μέχρι να φτάσουμε στον Φεβρουάριο του 2026 και την αποκάλυψη αυτού του σπουδαίου υλικού, γνωρίζαμε για την εκτέλεση της Καισαριανής μέσα από γραπτά τεκμήρια και μαρτυρίες. Πλέον, όμως, έχουμε την πλήρη εικόνα. Μια εικόνα σκληρή, που αποκαλύπτει τη βιαιότητα των Γερμανών και δωσίλογων απέναντι σε 200 ψυχές.

Οι φωτογραφίες αυτές, αποτυπώνουν το μεγαλείο του θάρρους και της αυταπάρνησης των αγωνιστών που βάδιζαν προς τον θάνατο, αλύγιστοι και με πίστη στο δίκαιο του αγώνα τους για έναν κόσμο δίχως καταπίεση και εκμετάλλευση. Η φετινή Πρωτομαγιά αποκτά πλέον μια νέα διάσταση. Οι συγκλονιστικές εικόνες, με τον βαθύ συμβολισμό τους, δίνουν έμπνευση στις νεότερες γενιές, σε περιόδους που βιώνουμε στο κατώφλι μας την ασχήμια του πολέμου. Μένει από μέρους μας να «αφουγκραστούμε» ουσιαστικά τα βιώματα του πολέμου.

Μέρος της φωτογραφικής συλλογής Χόιερ από το Υπουργείο Πολιτισμού / Εκτέλεση των 200 Κομμουνιστών την Πρωτομαγιά 1944 στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής

Πηγές: kaisariani.gr, ethniki-antistasi-dse.gr, Παραλίκας Δ, Πανόραμα Εθνικής Αντίστασης: Η Δόξα της και οι Σκιές της, Εκδ. Γιάννης Β. Βασδέκης, Αθήνα, 1987

Διαβάστε επίσης:

Πέρα από ιδεολογίες, το χώμα που πατάς λευτέρωσε ο Άρης και το ΕΑΜ -ΕΛΑΣ

21 Απριλίου 1967: Το πραξικόπημα που άλλαξε την Ελλάδα

Μανώλης Γλέζος: Η ζωή και οι αγώνες του πρώτου παρτιζάνου της Ευρώπης

Δείτε όλες τις ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο στο koutipandoras.gr