18 Φεβρουαρίου 1883: Σαν σήμερα γεννιέται ο Νίκος Καζαντζάκης

Σαν σήμερα, στις 18 Φεβρουαρίου 1883 γεννιέται ο Νίκος Καζαντζάκης, ένας από τους σπουδαιότερους σύγχρονους Έλληνες λογοτέχνες.

Τα πρώιμα χρόνια

Ο Νίκος Καζαντζάκης γεννήθηκε στις 18 Φεβρουαρίου 1883, στο Μεγάλο Κάστρο (Ηράκλειο), που αποτελούσε τότε πρωτεύουσα της τουρκοκρατούμενης Κρήτης. Σε ηλικία 6 ετών, έγινε «πρόσφυγας», όπου, λόγω της επανάστασης του 1889, η οικογένειά του κατέφυγε στον Πειραιά για έξι μήνες.

Έχοντας επιστρέψει στο Ηράκλειο, ο Καζαντζάκης ξεκίνησε να φοιτά στο δημοτικό σχολείο, αλλά ο συγγραφέας θα βίωνε άλλη μία αναταραχή, το 1897. Με την εκδήλωση της τελευταίας κρητικής επανάστασης, η οικογένεια Καζαντζάκη εγκαταστάθηκε στη Νάξο, όπου παρέμεινε για δύο περίπου χρόνια. Εκεί, ξεκίνησε τις γυμνασιακές του σπουδές στη γαλλική Εμπορική Σχολή του Τιμίου Σταυρού, την οποία διοικούσαν φραγκισκανοί μοναχοί. Έμαθε γαλλικά και ιταλικά, έχοντας παράλληλα την πρώτη του επαφή με την ευρωπαϊκή λογοτεχνία. Η βασική πληροφορία όμως είναι ότι ήλθε σε επαφή με τον δυτικό πολιτισμό.

Το 1899, η οικογένεια επιστρέφει οριστικά στο Ηράκλειο, με τον Καζαντζάκης να ολοκληρώνει τις γυμνασιακές του σπουδές, το 1902. Ως προς την οικογένεια του Καζαντζάκη, αποτελούσε τον πρωτότοκο της οικογένειας, ο οποίος είχε άλλα 3 αδέρφια, εκ των οποίων το τρίτο παιδί έφυγε από τη ζωή σε βρεφική ηλικία.

Πατέρας του ήταν ο Μιχάλης Καζαντζάκης (1856-1932), έμπορος και κτηματίας, ενώ μητέρα του η Μαρία Χριστοδουλάκη (1862-1932), που καταγόταν από το χωριό Ασυρώτοι της επαρχίας Μυλοποτάμου Ρεθύμνης.

Σπουδές, ταξίδια και οι μεγάλοι δάσκαλοι

Tο 1902, ο Καζαντζάκης μετέβη στην Αθήνα για σπουδές στη Νομική Σχολή. Το 1905 έλαβε το δίπλωμα του διδάκτορος της Νομικής, ενώ την ίδια χρονιά έκανε την εμφάνισή του στα γράμματα με το πρώτο του μυθιστόρημα «Όφις και Κρίνο».

Το φθινόπωρο του 1902, ο Καζαντζάκης, σε έναν περίπατο, συναντά τη Γαλάτεια, τη μεγαλύτερη κόρη του λογίου εκδότη Στυλιανού Αλεξίου. Λίγο αργότερα, σημειώνει στο λεύκωμα ενός φίλου του ότι αυτό που επιθυμεί είναι «η Γαλάτεια και μία καλύβη». Το τετράδιο φτάνει στα χέρια της Γαλάτειας, που ζητά να γνωρίσει από κοντά τον θαυμαστή της. Η πρώτη τους συνάντηση γίνεται πιθανότατα στα τέλη του 1904 και δεν αργεί να εξελιχθεί σε αισθηματικό δεσμό.

Το 1907, ο Νίκος Καζαντζάκης αποχώρησε από την Ελλάδα για το Παρίσι, συνεχίζοντας τις σπουδές του στη Νομική, παρακολουθώντας παράλληλα τις παραδόσεις του φιλοσόφου Ανρί Μπερξόν στο Collège de France. Κατά το ίδιο διάστημα, εξοικειώθηκε με τη φιλοσοφία του Νίτσε, συνεχίζοντας την παραγωγή λογοτεχνικών πονημάτων. Με την ολοκλήρωση των σπουδών του, περιηγήθηκε για ένα σύντομο χρονικό διάστημα στην Ιταλία (Ρώμη, Φλωρεντία) και αποφασίζει να εγκατασταθεί μόνιμα στην Αθήνα.

Το πρώτο διάστημα της επιστροφής στην Ελλάδα

Η επιστροφή του Καζαντζάκη στην Ελλάδα σηματοδοτήθηκαν σημαντικές αλλαγές, τόσο στον βίο του, όσο και στη σύγχρονη ιστορία της χώρας. Εξάλλου, ήταν η περίοδος των Βαλκανικών Πολέμων, του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου και της Μεγάλης Ιδέας.

Από τον Απρίλιο του 1910 και την εγκατάστασή του στην Αθήνα, ο Νίκος Καζαντζάκης ξεκίνησε τον κοινό του βίο με τη Γαλάτεια, την οποία νυμφεύτηκε ενάμιση χρόνο αργότερα. Εκείνο το διάστημα ο Καζαντζάκης είχε σημαντική εμπλοκή στην πνευματική ζωή των Αθηνών.

Σε αυτά τα πρώτα χρόνια, ο Καζαντζάκης ασχολήθηκε εντατικά και με τη μετάφραση, αποδίδοντας επιστημονικά και φιλοσοφικά συγγράμματα (Πλάτωνα, Μπερξόν, Τζέημς, Δαρβίνο, Μέτερλινκ, Νίτσε κ.ά.), για λογαριασμό των εκδόσεων Φέξη.

Σημαντική γνωριμία της εποχής αυτής για τον Καζαντζάκη είναι με τον Άγγελο Σικελιανό. Οι δύο άνδρες συναντήθηκαν τον Νοέμβριο του 1914 και σχεδόν άμεσα αναγνωρίστηκαν ως πνευματικοί συνοδοιπόροι. Η σχέση τους είχε αρκετές διακυμάνσεις, τόσο σε επίπεδο ιδεολογίας, όσο και σε προσωπικό επίπεδο. Σε κάθε περίπτωση, όμως, ο Καζαντζάκης αναγνώριζε τον Σικελιανό ως άνθρωπο επιρροής στην πνευματική διαμόρφωσή του.

Στο τελευταίο διάστημα της δεκαετίας 1910-20, και ειδικότερα το 1919, ο Καζαντζάκης διορίστηκε διευθυντής στο νεοσύστατο Υπουργείο Περιθάλψεως, με κύρια αρμοδιότητα τον επαναπατρισμό των Ελλήνων προσφύγων που είχαν εγκλωβιστεί στον Καύκασο μετά την Οκτωβριανή Επανάσταση. Εντός 15 μηνών, ο Καζαντζάκης φρόντισε για την περίθαλψη και τη μεταφορά 150.000 Ελλήνων, τους οποίους εγκατέστησε στη Θεσσαλία και τη Δυτική Μακεδονία.

Ο Νίκος Καζαντζάκης στην Ευρώπη του Μεσοπολέμου

Με την ήττα του Βενιζέλου στις εκλογές του 1920 σηματοδοτήθηκε το τέλος της υπηρεσίας του Καζαντζάκη στο Υπουργείου Περιθάλψεως. Απογοητευμένος από τις πολιτικές εξελίξεις και από τη δολοφονία του φίλου του Ίωνα Δραγούμη, ο συγγραφέας ταξίδεψε για ένα μήνα στη Γερμανία (Ιανουάριος 1921). Να σημειωθεί πως ο Καζαντζάκης είχε αναγνωρίσει τη συμβολή του Δραγούμη στην πρώιμη πολιτική του σκέψη.

Επιστρέφοντας, προκειμένου να συνθέσει τα έργα του ή να αντιμετωπίσει μια πνευματική κρίση, ο Καζαντζάκης απομονώθηκε. Στη συνέχεια, ταξίδεψε στην Κρήτη και την Πελοπόννησο, και όταν εξασφάλισε συνεργασία με τον εκδότη Δ. Δημητράκο, συνέχισε το ταξίδι του για τη Βιέννη. Η συνεργασία με τον Δημητράκο περιλάμβανε τη συγγραφή μιας σειράς ιστορικών εγχειριδίων για τις τάξεις του Δημοτικού. Κατά το διάστημα στη Βιέννη, ξεκίνησε να μελετά τις θεωρίες του Φρόιντ λόγω μιας δερματοπάθειας που εμφάνισε στο πρόσωπό του.

Από το φθινόπωρο του 1921, εγκαταστάθηκε στο Βερολίνο. Το καλοκαίρι του 1922 στη Βιέννη, ο Καζαντζάκης ξεκινά τη σύνθεση της «Ασκητικής». Το έργο ολοκληρώθηκε στο Βερολίνο περί τις αρχές του 1923. Το 1928, ο συγγραφέας επεξεργάστηκε εκ νέου το κείμενο και πρόσθεσε ένα τελευταίο κεφάλαιο με τίτλο «Σιγή».

Ακολούθησαν κι άλλες επεξεργασίες μέχρι το 1944, όταν και έγραψε στον Πρεβελάκη, αναφερόμενος στην ολοκλήρωση του πονήματος του. Το έργο προκάλεσε αρκετές αρνητικές αντιδράσεις και ζητήθηκε η δίωξη του Καζαντζάκη για αθεϊσμό. Η δίκη ορίστηκε για τις 10 Ιουνίου 1930, αλλά δεν έγινε ποτέ. Το καλοκαίρι του 1923, ο συγγραφέας περιηγήθηκε στη Γερμανία, επισκεπτόμενος τη γενέτειρα του Νίτσε.

Το σύντομο πέρασμα από την Ελλάδα

Λίγο μετά την επιστροφή του στην Ελλάδα, ο Καζαντζάκης γνωρίζει την Ελένη Σαμίου, τη γυναίκα που έμελλε να τον συντροφέψει στην υπόλοιπη ζωή του. Η πρώτη συνάντηση τους έγινε το Μάιο του 1924, σε μια εκδρομή του Οδοιπορικού Συλλόγου στην Πεντέλη. Από το 1928 ξεκίνησε η κοινή τους συμβίωση, με το ζεύγος να δίνει όρκους το 1945.

Σημαντικό ρόλο στη στήριξη του έργου του Καζαντζάκη διαδραμάτισε η Ελένη, η οποία δακτυλογραφούσε τα έργα του, απαντούσε σε επιστολές, συνέλεγε τις κριτικές που δημοσιεύονταν στον τύπο. Με τον θάνατό του, ανέλαβε την προώθηση του έργου του, τη διάσωση του ανέκδοτου υλικού, των επιστολών, των σημειώσεων και των ημερολογίων του.

Σημαντικό ορόσημο αυτής της περιόδου για τον Καζαντζάκη αποτελεί η έναρξη συγγραφής της «Οδύσσειας». Η Οδύσσεια ξεκίνησε το 1925 στο Ηράκλειο και ολοκληρώθηκε το 1938 στην Αίγινα. Σε αυτά τα 13 χρόνια, έκανε αρκετές αλλαγές στην αρχική έκδοση, ενσωματώνοντας εικόνες και εντυπώσεις από κάθε νέο του ταξίδι.

Τον Ιούλιο του 1925, έχοντας επιστρέψει προσωρινά στην Αθήνα, δεν άργησε να φύγει ξανά ο Καζαντζάκης, με προορισμό τα νησιά του Αιγαίου. Αυτά τα ταξίδια ήταν σημαντικά, καθώς ο συγγραφέας ανακαλύπτει την Αίγινα, σημαντικό μελλοντικό σταθμό της ζωής του.

Οι περιηγήσεις του Καζαντζάκη στον κόσμο

Από τον Οκτώβριο του 1925, σηματοδοτείται μια μακρά περίοδος από ταξίδια του Νίκου Καζαντζάκη στον κόσμο. Βασικό γνώρισμα αυτών των περιηγήσεων περιλαμβάνει συλλογή εικόνων, ιδεών και εμπειριών, στοιχεία που ενσωμάτωσε ο συγγραφέας στο έργο του.

Ενδεικτικά, μέχρι το 1933, επισκέφτηκε τρεις φορές τη Σοβιετική Ένωση και δύο την Ισπανία. Επίσης, ταξίδεψε στην Ιταλία, την Κύπρο, την Παλαιστίνη, την Αίγυπτο και το Σινά, ενώ διέμεινε και στο Γκόττεσγκαμπ της Τσεχοσλοβακίας.

Σε αυτό το διάστημα, εκτός της ενσωμάτωσης στοιχείων στην Οδύσσεια, συνέγραψε και συνέθεσε σενάρια για τον κινηματογράφο, ποίηση, δραματικά έργα, μυθιστορήματα στα γαλλικά, εγκυκλοπαιδικά και γλωσσικά λεξικά και σχολικά βιβλία, αρθρογράφησε σε ελληνικές και ρωσικές εφημερίδες, μετέφρασε σημαντικά λογοτεχνικά κείμενα αλλά και παιδικά αναγνώσματα.

Το διάστημα στην Αίγινα

Με την επιστροφή του από την Ευρώπη το 1933, ο Καζαντζάκης μετέβη στην Αίγινα, την οποία επέλεξε ως μόνιμο τόπο διαμονής. Στο επόμενο διάστημα, εργάστηκε στην «Οδύσσεια», μετέφρασε θεατρικά έργα, έγραψε μυθιστορήματα στα γαλλικά και αποτύπωσε τις ταξιδιωτικές του εμπειρίες.

Το 1936 ξεκίνησε να χτίζει το δικό του σπίτι στο νησί και ένα χρόνο αργότερα εγκαταστάθηκε μαζί με την Ελένη, πριν ακόμη τελειώσουν οι εργασίες. Από την Αίγινα αποχωρούσε σπάνια, κυρίως για να ταξιδέψει (Ιαπωνία-Κίνα, Ισπανία, Αγγλία) ή για να επιβλέψει την έκδοση της Οδύσσειας (1938).

Η περίοδος της Κατοχής και Αντίστασης

Στη διάρκεια της Κατοχής, ο Καζαντζάκης συνέχισε να βρίσκεται το μεγαλύτερο διάστημα στην Αίγινα, απομονωμένος, στρεφόμενος προς τη σύνθεση μυθιστορημάτων. Το 1942, πήγε στην Αθήνα, όπου συνάντησε το Σικελιανό μετά από είκοσι χρόνια, και ζήτησε από τον ομηριστή καθηγητή Ι.Θ. Κακριδή βιβλιογραφικά βοηθήματα για να μεταφράσει την Ιλιάδα.

Με την αποχώρηση των Γερμανών, επέστρεψε στην πρωτεύουσα, όπου συγκλονίστηκε από τις εμφύλιες συγκρούσεις, και ανέπτυξε πολιτική δράση. Υπέβαλε υποψηφιότητα στην Ακαδημία Αθηνών, αλλά απέτυχε για δύο ψήφους, και εκλέχθηκε πρόεδρος της Εταιρίας Ελλήνων Λογοτεχνών. Το 1946 έλαβε υποψηφιότητα Νόμπελ μαζί με τον Άγγελο Σικελιανό.

Το διάστημα αυτό είναι εξαιρετικά σημαντικό στο έργο του Καζαντζάκη, καθώς ο συγγραφέας αρχίζει να γράφει συστηματικά μυθιστορήματα, μέσα από τα οποία βλέπουμε τον Καζαντζάκη να τοποθετεί τους μεταφυσικούς του στοχασμούς στο ανθρώπινο περιβάλλον της απλής, καθημερινής ζωής.

Η καθοριστική αναγνώριση στο εξωτερικό

Το καλοκαίρι του 1946 ο Καζαντζάκης αναχωρεί για την Ευρώπη, όπου έμελλε να παραμείνει μέχρι το τέλος της ζωής του. Κατά το διάστημα αυτό, διαμένει στην Αγγλία και στην Αντίμπ της γαλλικής Kυανής Aκτής. Κατά την παραμονή του στην Κυανή Ακτή ο Καζαντζάκης ολοκλήρωσε την πλειονότητα των μυθιστορημάτων του, με τα οποία κατέκτησε το παγκόσμιο κοινό.

Μολονότι στην Ελλάδα το έργο του Καζαντζάκη δεν είχε αναγνωριστεί, με αποτέλεσμα να μην καταφέρνει να εκλεγεί ακαδημαϊκός, στο εξωτερικό, η φήμη του εξαπλωνόταν με ραγδαίους ρυθμούς. Οι μεταφράσεις των έργων του σε ευρωπαϊκές και μη γλώσσες πυκνώνουν, δράματα του μεταδίδονται από ευρωπαϊκούς ραδιοφωνικούς σταθμούς ή ανεβαίνουν σε ευρωπαϊκά θέατρα, ο «Ζορμπάς» παίρνει το βραβείο του καλύτερου ξένου μυθιστορήματος στη Γαλλία (1954). Επίσης, ο Ζυλ Ντασσέν μεταφέρει στον κινηματογράφο το «Χριστός Ξανασταυρώνεται» και η ταινία προβάλλεται με επιτυχία στο φεστιβάλ των Κανών (1957). Το 1956 αναγνωρίστηκε κι η ειρηνιστική του δράση, λαμβάνοντας το Βραβείο Ειρήνης στη Βιέννη.

Παρά τη σημαντική αναγνώριση που λάμβανε συνεχώς ο Καζαντζάκης, στο εσωτερικό συνέχιζε να αποτελεί μια αμφιλεγόμενη προσωπικότητα. Το 1953, η Εκκλησία της Ελλάδος ζήτησε τον διωγμό του Καζαντζάκη για ορισμένα αποσπάσματα του «Καπετάν Μιχάλη» και για τον «Τελευταίο Πειρασμό», προτού ακόμη το μυθιστόρημα εκδοθεί στην Ελλάδα. Μάλιστα, η αποπομπή του έργου του Καζαντζάκη μεταφέρθηκε και στη Καθολική Εκκλησία, όπου, το 1954, ο Πάπας ανέγραψε τον «Τελευταίο Πειρασμό» στον Κώδικα Απαγορευμένων Βιβλίων (Index Librorum Prohibitorum).

Ωστόσο, διανοούμενοι και φορείς υποστήριξαν ανοικτά τον Έλληνα συγγραφέα. Ως προς την επίμαχη υπόθεση του «αφορισμού» του Καζαντζάκη, το Οικουμενικό Πατριαρχείο έθεσε τέρμα στις φήμες και τις αιτήσεις περί αφορισμού, λέγοντας ότι το ζήτημα εμπίπτει στις αρμοδιότητες της Εκκλησίας της Κρήτης.

Κατά τα έτη αυτά σημειώθηκε σταδιακή επιδείνωση της κατάστασης υγείας του Καζαντζάκη, με τον Έλληνα συγγραφέα να χάνει το δεξί του μάτι, ενώ κατά καιρούς να κάνει εισαγωγές στην Πανεπιστημιακή Κλινική του Φράιμπουργκ για τη θεραπεία της καλοήθους λεμφοειδούς λευχαιμίας που τον ταλαιπωρούσε.

Ο θάνατος

Τον Ιούνιο του 1957, ο Καζαντζάκης εγκατέλειψε την Αντίμπ και ξεκίνησε μαζί με την Ελένη και το ζεύγος Ευελπίδη για την Κίνα, προσκεκλημένος της κινεζικής κυβέρνησης. Ο Καζαντζάκης εμβολιάστηκε για ευλογιά και χολέρα, αλλά έπαθε μόλυνση και νοσηλεύτηκε στο Εθνικό Νοσοκομείο της Κοπεγχάγης. Η κατάσταση της υγείας του επιδεινώθηκε και μεταφέρθηκε στην πανεπιστημιακή κλινική του Φράιμπουργκ. Παρά την πρόσκαιρη ανάρρωση από τη μόλυνση, ο Έλληνας συγγραφέας προσβλήθηκε από ασιατική γρίπη, με τον οργανισμό του να μην ανταποκρίνεται. Στις 26 Οκτωβρίου του ιδίου έτους ο Νίκος Καζαντζάκης έφυγε από τη ζωή στην πόλη του Φράιμπουργκ.

Η σορός του μεταφέρθηκε οδικώς από το Φράιμπουργκ στην Αθήνα και αεροπορικώς στο Ηράκλειο, όπου τέθηκε σε λαϊκό προσκύνημα στον Άγιο Μηνά. Η κηδεία του έγινε στις 5 Νοεμβρίου, στο κατάμεστο από κόσμο Ηράκλειο. Ο ενταφιασμός του έγινε στον προμαχώνα Μαρτινέγκο.

Στον τάφο του δεσπόζει ένας μεγάλος ξύλινος σταυρός από ακατέργαστους κορμούς και το δημοφιλές πλέον απόφθεγμα «Δεν ελπίζω τίποτα, δε φοβούμαι τίποτα, είμαι λέφτερος».

Πηγές: kazantzaki.gr

Διαβάστε επίσης:

15 Ιανουαρίου 1929: Σαν σήμερα γεννιέται ο Μάρτιν Λούθερ Κινγκ

Τζ. Ρ. Ρ. Τόλκιν: Σαν σήμερα γεννιέται ο συγγραφέας του «Άρχοντα των Δαχτυλιδιών»

Σαν σήμερα στις 7 Νοεμβρίου 1867 γεννήθηκε η Μαρί Κιουρί

Δείτε όλες τις ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο στο koutipandoras.gr