15 Ιουλίου 1606: Σαν σήμερα γεννιέται ο Ρέμπραντ

Σαν σήμερα, στις 15 Ιουλίου 1606, γεννιέται ο Ολλανδός ζωγράφος και χαράκτης μπαρόκ, Ρέμπραντ Χάρμενσοον φαν Ράιν. Ο Ολλανδός καλλιτέχνης θεωρείται ένας από τους σπουδαιότερους αφηγητές της τέχνης, με ξεχωριστό ταλέντο στην απεικόνιση ανθρώπινων μορφών σε διάφορες διαθέσεις και μορφές.

Τα έργα του υποδηλώνουν μια έντονη και στοργική προσοχή προς τον κόσμο γύρω του και μια ισχυρή κατανόηση της σημαντικής λεπτομέρειας – μια διπλή ιδιότητα που ενέπνευσε τους μεταγενέστερους καλλιτέχνες.

Τα πρώτα χρόνια στο Λέιντεν

Ο Ρέμπραντ γεννήθηκε στις 15 Ιουλίου 1606 στο Λέιντεν της Ολλανδίας. Ήταν γιος του εύπορου μυλωνά Χάρμεν Γκέριτσζ φαν Ράιν και της Νέελτχεν φαν Ζάουτμπρουκ και το νεότερο από τουλάχιστον δέκα παιδιά της οικογένειας. Αν και δεν φαινόταν ότι θα συνέχιζε το επάγγελμα του πατέρα του, η οικονομική άνεση της οικογένειας τού επέτρεψε να λάβει ιδιαίτερα καλή μόρφωση.

Αρχικά φοίτησε επί επτά χρόνια στη Σχολή του Λέιντεν, ενώ το 1620 εγγράφηκε στο περίφημο Πανεπιστήμιο του Λέιντεν, μια ιδιαίτερη συνθήκη για τον γιο ενός μυλωνά. Πιθανολογείται ότι σκόπευε να ακολουθήσει θεολογικές σπουδές, ωστόσο η ακαδημαϊκή ζωή δεν ανταποκρινόταν στα ενδιαφέροντά του. Σύμφωνα με τον πρώτο βιογράφο του, η έμφυτη κλίση του προς τη ζωγραφική και το σχέδιο τον οδήγησε σύντομα ώστε να εγκαταλείψει τις σπουδές του, προκειμένου να αφοσιωθεί ολοκληρωτικά στην τέχνη.

Τα πρώτα του μαθήματα ζωγραφικής πραγματοποιήθηκαν στο εργαστήριο του ζωγράφου Γιάκομπ Ίσαακζ φαν Σβάνενμπουρχ, κοντά στον οποίο παρέμεινε περίπου τρία χρόνια. Αν και το Λέιντεν δεν διέθετε ιδιαίτερα ανεπτυγμένη καλλιτεχνική παράδοση, ο νεαρός Ρέμπραντ απέκτησε εκεί τις βασικές τεχνικές γνώσεις που θα του επέτρεπαν να συνεχίσει την εκπαίδευσή του σε υψηλότερο επίπεδο.

Το 1624 ταξίδεψε στο Άμστερνταμ, όπου μαθήτευσε για περίπου έξι μήνες δίπλα στον Πίτερ Λάστμαν, τον σημαντικότερο τότε ζωγράφο ιστορικών θεμάτων στις Κάτω Χώρες. Η περίοδος αυτή υπήρξε καθοριστική, καθώς ο Λάστμαν ήταν γνωστός για τις σύνθετες αφηγηματικές σκηνές του, τη δραματικότητα των μορφών και την έμφαση στη βιβλική και ιστορική θεματολογία. Τα στοιχεία αυτά θα άφηναν ανεξίτηλο αποτύπωμα στη μετέπειτα καλλιτεχνική πορεία του μαθητή του.

Η επιστροφή στο Λέιντεν και η πρώτη αναγνώριση

Μετά την ολοκλήρωση των σπουδών του επέστρεψε στο Λέιντεν, όπου δημιούργησε το δικό του εργαστήριο, το οποίο μοιράστηκε με τον συνομήλικό του ζωγράφο Γιαν Λίφενς. Το περιβάλλον στο οποίο εργάζονταν, ωστόσο, ήταν αρκετά διαφορετικό από εκείνο άλλων ευρωπαϊκών χωρών.

Η Προτεσταντική Μεταρρύθμιση (θρησκευτικό και πολιτικό κίνημα του 16ου αιώνα που διαίρεσε τον Δυτικό Χριστιανισμό) περιόρισε δραστικά τις παραγγελίες έργων από τις εκκλησίες, γεγονός που ανάγκαζε τους καλλιτέχνες να απευθύνονται κυρίως σε ιδιώτες συλλέκτες και εύπορους αστούς. Μέσα σε αυτό το νέο καθεστώς, ο Ρέμπραντ άρχισε γρήγορα να ξεχωρίζει χάρη στις ιστορικές και βιβλικές συνθέσεις του, οι οποίες συνδύαζαν αφηγηματική δύναμη με έντονη συναισθηματική φόρτιση. Σταδιακά, ο Ρέμπραντ αποκτούσε σημαντική φήμη.

Η μετάβαση στο Άμστερνταμ

Περί το 1631 ο Ρέμπραντ εγκαταστάθηκε στο Άμστερνταμ, το σημαντικότερο εμπορικό λιμάνι της βόρειας Ευρώπης και μία από τις πλουσιότερες πόλεις της εποχής. Η πόλη αποτελούσε το οικονομικό και πολιτιστικό κέντρο της Ολλανδικής Δημοκρατίας, προσελκύοντας εμπόρους, συλλέκτες έργων τέχνης και εύπορους αστούς από πολλές χώρες.

Η εγκατάστασή του συνδέθηκε στενά με τον έμπορο έργων τέχνης Χέντρικ φαν Ούιλενμπουρχ, στο σπίτι του οποίου διέμενε και με τον οποίο ανέπτυξε επαγγελματική συνεργασία. Ο φαν Ούιλενμπουρχ διατηρούσε ένα ιδιαίτερα δραστήριο εργαστήριο, το οποίο αναλάμβανε κυρίως παραγγελίες προσωπογραφιών. Ο Ρέμπραντ όχι μόνο εργάστηκε εκεί, αλλά σύντομα ανέλαβε σημαντικό ρόλο στη λειτουργία του εργαστηρίου, καθοδηγώντας νεότερους καλλιτέχνες που επιθυμούσαν να διδαχθούν τη μέθοδό του.

Με τη φήμη του να εκτοξεύεται, σημαντικές οικογένειες του Άμστερνταμ και σημαντικοί οργανισμοί άρχισαν να του αναθέτουν προσωπογραφίες, ενώ παράλληλα συνέχισε να δημιουργεί ιστορικούς και βιβλικούς πίνακες μεγάλης κλίμακας. Παρότι τα πορτρέτα του τον καθιέρωσαν επαγγελματικά, δεν αποτελούσαν ποτέ το σημαντικότερο τμήμα του έργου του.

Καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής του συνέχισε να ζωγραφίζει και να χαράζει προσωπογραφίες, όμως σταδιακά αφιερώθηκε όλο και περισσότερο στις βιβλικές συνθέσεις. Στην πραγματικότητα, ο πυρήνας της δημιουργίας του βρίσκεται στα έργα εμπνευσμένα από την Αγία Γραφή, ενώ σε μικρότερο βαθμό ασχολήθηκε με ιστορικά, μυθολογικά και αλληγορικά θέματα.

Ιδιαίτερη θέση στην παραγωγή του καταλαμβάνουν επίσης οι αυτοπροσωπογραφίες. Περίπου το ένα δέκατο του ζωγραφικού και χαρακτικού έργου του αποτελείται από μελέτες του ίδιου του προσώπου του ή από ολοκληρωμένες αυτοπροσωπογραφίες. Μέσα από αυτές δεν κατέγραφε απλώς την εξωτερική του εμφάνιση, αλλά διερευνούσε τη μεταβολή της ανθρώπινης έκφρασης, της ηλικίας και της ψυχικής κατάστασης, δημιουργώντας ένα μοναδικό εικαστικό χρονικό της ίδιας του της ζωής.

Τα χρόνια της ευημερίας

Κατά τη διαμονή του στο σπίτι του Χέντρικ φαν σημειώθηκε η κορύφωση της καλλιτεχνικής και οικονομικής του επιτυχίας. Οι παραγγελίες αυξάνονταν συνεχώς, με αποτέλεσμα το 1639 να αγοράζει μια εντυπωσιακή κατοικία στο Άμστερνταμ. Η αγορά πραγματοποιήθηκε με δανεισμό, μια απόφαση που αργότερα θα ήταν προάγγελος για τις οικονομικές του δυσκολίες.

Παράλληλα, ο Ρέμπραντ ανέπτυξε ένα έντονο πάθος για τη συλλογή έργων τέχνης και αντικειμένων. Αγόραζε πίνακες, χαρακτικά, όπλα, εξωτικά αντικείμενα και κάθε είδους αρχαιότητες, πολλά από τα οποία χρησιμοποιούσε ως εικαστικά πρότυπα ή σκηνικά στις συνθέσεις του. Η αγάπη του για τη συλλογή υπήρξε τόσο έντονη, ξοδεύοντας μάλιστα μεγάλα χρηματικά ποσά.

Η καλλιτεχνική ωριμότητα και η διαμόρφωση ενός μοναδικού ύφους

Κατά τη δεκαετία του 1630 ο Ρέμπραντ συνέχισε να διευρύνει τις καλλιτεχνικές του αναζητήσεις. Σχεδίαζε αδιάκοπα ανθρώπους του δρόμου, ζητιάνους, γυναίκες, παιδιά, θεατρικούς θιάσους και σκηνές της καθημερινότητας, μετατρέποντας κάθε ανθρώπινη μορφή σε αντικείμενο παρατήρησης και μελέτης. Αυτή η αναζήτηση πιθανώς αποτελούσε ένα μέσο κατανόησης της ανθρώπινης συμπεριφοράς και των λεπτών διαφοροποιήσεων της έκφρασης.

Την ίδια περίοδο η ολλανδική ζωγραφική επηρεαζόταν από τις νέες τάσεις που έφταναν από την Ιταλία μέσω χαρακτικών και ζωγράφων που είχαν ταξιδέψει εκεί. Ιδιαίτερα έντονη ήταν η επίδραση του Καραβάτζιο και της δραματικής χρήσης του φωτός. Ο Ρέμπραντ αξιοποίησε δημιουργικά αυτές τις επιρροές, χωρίς ποτέ να τις μιμηθεί. Ανέπτυξε έναν εντελώς προσωπικό τρόπο απόδοσης των μορφών, χρησιμοποιώντας το φως όχι απλώς για να φωτίσει ένα πρόσωπο, αλλά για να αποκαλύψει την ψυχική του κατάσταση.

Στα πορτρέτα του οι σκιές γύρω από τα μάτια, οι ήπιες μεταβάσεις από το φως στο σκοτάδι και η προσεκτική διαμόρφωση των χαρακτηριστικών δημιουργούν την αίσθηση ότι ο θεατής δεν αντικρίζει απλώς μια ανθρώπινη μορφή, αλλά έναν άνθρωπο που σκέφτεται, αισθάνεται και βιώνει εσωτερικές συγκρούσεις. Η ανθρώπινη ψυχολογία μετατρέπεται έτσι σε βασικό αντικείμενο της ζωγραφικής του.

Αυτή η βαθιά ενασχόληση με τον εσωτερικό κόσμο του ανθρώπου εξηγεί γιατί οι βιβλικές και ιστορικές συνθέσεις του διαφέρουν τόσο αισθητά από εκείνες των συγχρόνων του. Οι πρωταγωνιστές των έργων του δεν εμφανίζονται ως εξιδανικευμένοι ήρωες, αλλά ως πραγματικοί άνθρωποι, με αμφιβολίες, φόβους και συναισθηματικές εντάσεις. Ο ρεαλισμός του υπήρξε τόσο αυθεντικός, ώστε ορισμένοι μεταγενέστεροι κριτικοί υποστήριξαν ότι προτιμούσε την αλήθεια ακόμη και όταν αυτή απομάκρυνε το έργο από τις συμβατικές αντιλήψεις περί ομορφιάς.

Η «Νυχτερινή Περίπολος» και η καλλιτεχνική στροφή

Οι αλλαγές που πραγματοποιούνταν σταδιακά στη ζωγραφική του κορυφώθηκαν γύρω στο 1642, χρονιά κατά την οποία ολοκλήρωσε τον περίφημο πίνακα «Η Νυχτερινή Περίπολος». Το έργο αυτό θεωρείται σημείο καμπής στην καλλιτεχνική του εξέλιξη, καθώς αποτυπώνει μια νέα αντίληψη για τη σύνθεση, την κίνηση, το φως και την αφήγηση. Σε ξεχωριστή ενότητα θα δοθεί μια ερμηνεία για το έργο.

Γενικότερα, όμως, η πορεία του Ρέμπραντ χαρακτηρίζεται από συνεχή μεταμόρφωση. Ο τρόπος με τον οποίο οργανώνει τον χώρο, χρησιμοποιεί το χρώμα, χειρίζεται το πινέλο και αποδίδει το περίγραμμα των μορφών μεταβάλλεται διαρκώς, ακόμη και μέσα στο ίδιο έργο.

Η οικονομική κατάρρευση

Παρά την επαγγελματική του επιτυχία, η προσωπική του ζωή σημαδεύτηκε από επανειλημμένες τραγωδίες. Από τα 4 παιδιά του, μόνο το ένα επέζησε της γέννας. Παράλληλα, σε ηλικία 30 ετών, η σύζυγος του Ρέμπραντ έφυγε από τη ζωή από φυματίωση. Κατά το διάστημα μετά, ο Ρέμπραντ σύναψε ερωτικούς δεσμούς.

Αναφορικά με τα οικονομικά του, παρά τις σημαντικές οικονομικές απολαβές των προηγούμενων ετών, η οικονομική κατάσταση του Ρέμπραντ άρχισε σταδιακά να επιδεινώνεται. Αφενός, η αγορά της πολυτελούς κατοικίας του με δανεικά κεφάλαια, και αφετέρου, οι συνεχείς αγορές για τη συλλογή του, οδήγησαν στην οικονομική καταστροφή και χρέη.

Η κατάσταση επιδεινώθηκε ακόμη περισσότερο κατά τη δεκαετία του 1650, όταν το Άμστερνταμ αντιμετώπισε σοβαρή οικονομική ύφεση. Οι πιστωτές άρχισαν να απαιτούν την αποπληρωμή των οφειλών του, ενώ ο ίδιος δεν είχε ακόμη εξοφλήσει ούτε το μισό ποσό για την αγορά της κατοικίας του.

Το 1656 κατέφυγε στη διαδικασία της cessio bonorum, όπου στο ρωμαϊκό δίκαιο, είναι μια εκούσια παράδοση αγαθών από έναν οφειλέτη στους πιστωτές του. Δεν ισοδυναμούσε με απαλλαγή εκτός αν η περιουσία που εκχωρήθηκε ήταν επαρκής για τον σκοπό αυτό, αλλά εξασφάλιζε τον οφειλέτη από προσωπική σύλληψη.

Ως αποτέλεσμα αυτής της υπαγωγής στη διαδικασία, ο Ρέμπραντ πτώχευσε. Ότι είχε συγκεντρώσει με κόπο τα προηγούμενα χρόνια πουλήθηκαν σε πολύ χαμηλές τιμές. Μετά την πτώχευση, μετακόμισε σε μια φτωχή συνοικία του Άμστερνταμ.

Τα τελευταία χρόνια

Παρότι συνέχισε να λαμβάνει ορισμένες σημαντικές παραγγελίες προσωπογραφιών στα τέλη της δεκαετίας του 1650 και στις αρχές της επόμενης, η καλλιτεχνική τάση είχε πλέον αλλάξει. Ο κλασικισμός είχε αντικαταστήσει τον έντονο ρεαλισμό που χαρακτήριζε τη ζωγραφική του και το προσωπικό του ύφος δεν συμβάδιζε πλέον με τις αισθητικές προτιμήσεις πολλών εύπορων παραγγελιοδοτών.

Την ίδια περίοδο μειώθηκε σημαντικά και ο αριθμός των μαθητών του. Ενώ στα πρώτα χρόνια της καριέρας του το εργαστήριό του αποτελούσε πόλο έλξης για πολλούς νέους ζωγράφους, κατά τη δεκαετία του 1660 είναι γνωστός μόνο ένας μαθητής που μαθήτευσε κοντά του, ο Άερτ ντε Χέλντερ.

Παράλληλα, οι οικογενειακές απώλειες και τα οικονομικά προβλήματα συνεχίστηκαν. Στις τελευταίες δύο δεκαετίες της ζωής του στράφηκε ακόμη περισσότερο στις αυτοπροσωπογραφίες. Μέσα από αυτές κατέγραψε με ειλικρίνεια το πέρασμα του χρόνου, την κόπωση, τις απώλειες και την ανθρώπινη αξιοπρέπεια απέναντι στις δυσκολίες της ζωής.

Ο Ρέμπραντ πέθανε στις 4 Οκτωβρίου 1669 και τάφηκε στη Βέστερκερκ του Άμστερνταμ, σε μισθωμένο τάφο που δεν διασώθηκε. Μάλιστα, δεν υπήρξε καμία ιδιαίτερη δημόσια αναγνώριση του θανάτου του.

Η υστεροφημία ενός μεγάλου δημιουργού

Μετά τον θάνατό του διαμορφώθηκε ο μύθος του παρεξηγημένου καλλιτέχνη που πέθανε φτωχός και λησμονημένος. Πράγματι, τα τελευταία χρόνια της ζωής του χαρακτηρίστηκαν από οικονομικές δυσκολίες και από τη σταδιακή απομάκρυνση του κοινού από το προσωπικό του ύφος. Ωστόσο, η φήμη του Ρέμπραντ δεν ξεθώριασε από τότε.

Μέχρι και σήμερα, ο Ολλανδός καλλιτέχνης θεωρείται μία από τις κορυφαίες μορφές στην ιστορία της τέχνης. Ο τρόπος με τον οποίο χειριζόταν την πένα ή την κιμωλία του, τη βελόνα χάραξης ή το πινέλο προδίδει μεγάλη ευαισθησία και αυθορμητισμό, και τα έργα που προκύπτουν μεταφέρουν μια αίσθηση ελευθερίας και δημιουργικότητας.

Παράλληλα, ο πειραματισμός με καθαρά εικαστικά ζητήματα – τις δυνατότητες της σύνθεσης, τον ρόλο του τόνου και του χρώματος στη δημιουργία του εικαστικού χώρου, του φωτός, της σκιάς και της αντανάκλασης, και πώς να μεταβάλλει τις ιδιότητες του χρώματός του για να επιτύχει συγκεκριμένα εφέ – με οξεία νοημοσύνη και πρωτοτυπία, αποτελούν μερικά μόνο χαρακτηριστικά του που αποτελούν μέρος της κληρονομιάς του.

Μια άλλη πτυχή της ιδιοφυΐας του Ρέμπραντ είναι η έντονη και στοργική προσοχή με την οποία παρατηρούσε τον κόσμο γύρω του. Στις απεικονίσεις γυναικών και παιδιών, ζώων και τοπίων, έδειξε ισχυρή κατανόηση της σημαντικής λεπτομέρειας, αλλά σημείωνε αυτές τις εντυπώσεις με εξαιρετική ελευθερία και οικονομία. Αυτή η διπλή ποιότητα τον έκανε υποδειγματικό για τους μεταγενέστερους καλλιτέχνες και, κατά κάποιο τρόπο, έναν από τους πρώτους «μοντέρνους» καλλιτέχνες.

Για τους παραπάνω λόγους – και όχι μόνο – ο Ρέμπραντ εξακολουθεί να αποτελεί διαχρονικό σημείο αναφοράς όχι μόνο για τους ιστορικούς της τέχνης, αλλά και για κάθε άνθρωπο που αναζητά στη ζωγραφική μια ουσιαστική ματιά πάνω στην ανθρώπινη εμπειρία.

Γιατί η «Νυχτερινή Περίπολος» του Ρέμπραντ αποτελεί μέχρι σήμερα ένα μυστήριο στην τέχνη

Ο μεγαλύτερος και διασημότερος πίνακας του Ρέμπραντ, που φιλοτεχνήθηκε για ένα από τα τρία αρχηγεία της πολιτοφυλακής του Άμστερνταμ, είναι η «Νυχτερινή Περίπολος». Το έργο έχει αποτελέσει αντικείμενο πολυάριθμων μελετών, προκαλώντας αδιάκοπες συζητήσεις γύρω από την ερμηνεία του. Μία από τις πλέον ενδιαφέρουσες προσεγγίσεις διατύπωσε ο ιστορικός της τέχνης Γιοκάι Ρόζεν.

Το γεγονός ότι ο πίνακας απεικονίζει την ομάδα του λοχαγού Φρανς Μπάνινγκ Κοκ τη στιγμή που προετοιμάζεται να εξέλθει σε πορεία δεν αμφισβητήθηκε ποτέ. Η άποψη αυτή στηρίζεται στην περίφημη επιγραφή που συνοδεύει μία αναπαραγωγή της «Νυχτερινής Περιπόλου» στο οικογενειακό άλμπουμ του λοχαγού. Σε αυτήν αναφέρεται ότι ο Μπάνινγκ Κοκ «δίνει εντολή στον υπολοχαγό του… να οδηγήσει σε πορεία την ομάδα των πολιτών του». Πράγματι, ένα από τα πιο ξεχωριστά χαρακτηριστικά του έργου είναι η έντονη αίσθηση της κίνησης και της δράσης.

Για τον λόγο αυτό, ο Ρόζεν παραθέτει τη χαρακτηριστική διαπίστωση του Έγκμπερτ Χάβερκαμπ-Μπέγκεμαν: «Η δράση είναι τόσο το θέμα της “Νυχτερινής Φρουράς” όσο και τα πορτρέτα. Αυτή η έμφαση στη δράση διακρίνει τον πίνακα με θεμελιώδη τρόπο από τους προκατόχους του και τα σύγχρονα έργα της πολιτοφυλακής».

Εφόσον, λοιπόν, η δράση αποτελεί εξίσου βασικό στοιχείο του έργου με την προσωπογραφία και αφορά μια ομάδα που προετοιμάζεται να ξεκινήσει πορεία, ενώ ο Ρέμπραντ δεν ακολουθεί τη συνήθη εικονογραφία των ομαδικών πορτρέτων της πολιτοφυλακής, ο Ρόζεν διερευνά από πού άντλησε την έμπνευσή του.

Στο πλαίσιο αυτό στρέφεται στον πίνακα ρωπογραφίας «Order to March», ο οποίος ήταν γνωστός στο Άμστερνταμ τα χρόνια που προηγήθηκαν της ολοκλήρωσης της «Νυχτερινής Περιπόλου» το 1642. Σύμφωνα με τον ιστορικό της τέχνης, το συγκεκριμένο έργο αποτέλεσε την πηγή έμπνευσης που οδήγησε τον Ρέμπραντ να τοποθετήσει τη δράση στο επίκεντρο της σύνθεσής του και να οργανώσει την αφήγηση γύρω από το μοτίβο της διαταγής για πορεία.

Ο συγκεκριμένος πίνακας απεικονίζει στρατιώτες και συνοδούς του στρατοπέδου να περνούν τον χρόνο τους εκτός υπηρεσίας σε ένα προσωρινό κατάλυμα. Κατά τον Ρόζεν, η απήχησή του οφειλόταν στη γοητεία που ασκούσε η στρατιωτική ζωή στους νέους άνδρες της μεσαίας και ανώτερης τάξης στο Άμστερνταμ του 17ου αιώνα και όχι μόνο.

Στη «Νυχτερινή Περίπολο», κυρίαρχη είναι η μορφή του κομψά ενδεδυμένου λοχαγού Φρανς Μπάνινγκ Κοκ, ο οποίος κρατά στο δεξί του χέρι το ραβδί της διοίκησης, σύμβολο της εξουσίας του, ενώ με το αριστερό υψωμένο χέρι δίνει τη διαταγή για πορεία. Η χειρονομία αυτή ενεργοποιεί ολόκληρη τη σύνθεση, δημιουργώντας μια δυναμική σκηνή στρατιωτών που προετοιμάζονται βιαστικά να εγκαταλείψουν το φρουραρχείο.

Στην αριστερή πλευρά ένας στρατιώτης κρατά το μουσκέτο του, ενώ ένας δεύτερος, στο βάθος, το έχει ακουμπήσει στον ώμο του και φαίνεται έτοιμος να ενωθεί με τους συντρόφους του. Δύο ακόμη στρατιώτες διακρίνονται στο βάθος, έτοιμοι να παραβγούν, ενώ η παρουσία του υπόλοιπου λόχου υποδηλώνεται από τις αιχμές των λογχών που προβάλλουν μέσα από το άνοιγμα. Ο στρατιώτης που μεταφέρει το μουσκέτο στον ώμο θεωρείται, σύμφωνα με τον Ρόζεν, ο συνδετικός κρίκος ανάμεσα στα δύο έργα, καθώς μπορεί να ταυτιστεί με αντίστοιχη μορφή από το έργο του Γιάκομπ ντε Γκέυν «Η Άσκηση των Όπλων» (1607).

Ανάλογη μορφή συναντάται και στη «Νυχτερινή Περίπολο». Πρόκειται για τον τέταρτο άνδρα από τα δεξιά, πίσω από το απλωμένο χέρι ενός λοχία, ο οποίος βαδίζει με το μουσκέτο ακουμπισμένο στον ώμο. Ο άξονας της πορείας του ευθυγραμμίζεται με τους δύο αξιωματικούς του πρώτου πλάνου. Σύμφωνα με τον ειδικό, αυτός ο άξονας δεν αποτελεί μόνο το κλειδί για τη σύνθεση της «Νυχτερινής Περιπόλου», αλλά συμβάλλει καθοριστικά και στη δημιουργία της αίσθησης της κίνησης που χαρακτηρίζει ολόκληρο το έργο.

Καθώς το μοτίβο του «Order to March» επαναλαμβάνεται σε αρκετές Σκηνές Φρουράς που φιλοτέχνησε ο Κόντε, είναι πολύ πιθανό ο Ρέμπραντ να το γνώριζε. Η ιδέα ενός καλοντυμένου αξιωματικού που δίνει τη διαταγή για πορεία, η αντίδραση των στρατιωτών του, αλλά και επιμέρους στοιχεία, όπως το άνοιγμα στο κεντρικό βάθος και οι λόγχες που διακρίνονται πίσω από αυτό, φαίνεται πως προέρχονται από αυτή την εικονογραφική πηγή.

Όταν ο Ρέμπραντ εγκαταστάθηκε στο Άμστερνταμ το 1631, ο Κόντε ήταν ήδη ένας καταξιωμένος και επιτυχημένος ζωγράφος της πόλης, γεγονός που καθιστά πολύ πιθανό ο πρώτος να είχε γνωρίσει το έργο του. Ωστόσο, όπως επισημαίνει ο Ρόζεν, δεν υπάρχουν αδιάσειστα στοιχεία που να αποδεικνύουν προσωπική γνωριμία μεταξύ τους. Η μοναδική σχετική ένδειξη είναι ότι ο Κόντε συνέταξε την απογραφή της περιουσίας του Ρέμπραντ μετά την κηδεία του, στις 8 Οκτωβρίου 1669.

Παράλληλα, το Rembrandt Research Project χαρακτηρίζει τη «Νυχτερινή Περίπολο» ως «μια ζωντανή αλληγορία του καλέσματος του στρατιώτη» ή, ακριβέστερα, «του αγωνιστή πολίτη», μια ερμηνεία που συνάδει με το περιεχόμενο των σκηνών πολιτοφυλακής που αναπτύσσουν το θέμα της διαταγής για πορεία.

Ορισμένοι μελετητές αντιμετωπίζουν τις σκηνές πολιτοφυλακής όχι απλώς ως ψυχαγωγικές απεικονίσεις, αλλά και ως αντανάκλαση των κοινωνικών αξιών της εποχής και, ειδικότερα στην περίπτωση του «Order to March», ως υπενθύμιση της διαρκούς ανάγκης για επαγρύπνηση.

Υπό αυτό το πρίσμα, η «Νυχτερινή Περίπολος» δεν μπορεί να ταυτιστεί με κάποιο συγκεκριμένο ιστορικό γεγονός. Όπως και οι σκηνές πολιτοφυλακής, λειτουργούν ως αλληγορία και όχι ως καταγραφή μιας πραγματικής στρατιωτικής επιχείρησης.

Όταν ο Ρέμπραντ εγκαταστάθηκε στο Άμστερνταμ, ήρθε σε επαφή με έργα που πραγματεύονταν το σχετικά νέο τότε εικονογραφικό θέμα της σκηνής πολιτοφυλακής που ίσως τον επηρέασαν. Οι πίνακες αυτοί διερευνούσαν, πέρα από τη στρατιωτική ζωή, ζητήματα όπως η κοινωνική θέση, η τιμή και η ανδρική ταυτότητα, στοιχεία που ήταν ασφαλώς οικεία τόσο στον Φρανς Μπάνινγκ Κοκ και τον Βίλεμ φαν Ρόιτενμπουρχ όσο και στους άνδρες του λόχου τους.

Ένα ακόμη ιδιαίτερο χαρακτηριστικό της «Νυχτερινής Περιπόλου» είναι η παρουσία τυποποιημένων μορφών, παρωχημένων πανοπλιών και όπλων, παράλληλα με τα πορτρέτα των πραγματικών προσώπων. Οι προσθήκες αυτές, σε συνδυασμό με το επιβλητικό αρχιτεκτονικό σκηνικό, ενισχύουν το στοιχείο της φαντασίας και φέρνουν το έργο πιο κοντά στη θεματολογία των σκηνών πολιτοφυλακής, όπου αναπαρίστανται εξιδανικευμένες στρατιωτικές σκηνές.

Με αυτόν τον τρόπο, η «Νυχτερινή Περίπολος» και οι σκηνές πολιτοφυλακής μοιράζονται μια κοινή, εξιδανικευμένη εικόνα του στρατιώτη, όπως αυτή διαμορφωνόταν στη συνείδηση των ανδρών της μεσαίας τάξης του 17ου αιώνα. Ο κοινός αυτός παρονομαστής υπενθυμίζει τους κινδύνους της αυστηρής κατηγοριοποίησης της ολλανδικής ζωγραφικής αποκλειστικά με βάση το θέμα της, καθώς και της αντίληψης ότι ένας κορυφαίος δημιουργός, όπως ο Ρέμπραντ, δεν θα μπορούσε να επηρεαστεί από καλλιτέχνες που σήμερα θεωρούνται δευτερεύουσας σημασίας.

Αντίθετα, σύμφωνα με τον Ρόζεν, όλα δείχνουν ότι ακριβώς η εικονογραφική παράδοση της Σκηνής Φρουράς ήταν εκείνη που ενέπνευσε τον Ρέμπραντ να απεικονίσει τον Φρανς Μπάνινγκ Κοκ τη στιγμή που εκδίδει τη διαταγή για πορεία, δημιουργώντας μία από τις πιο δυναμικές και πρωτοποριακές συνθέσεις στην ιστορία της δυτικής ζωγραφικής.

Πηγές: mauritshuis.nl, britannica.com, jstor.org

Διαβάστε επίσης:

13 Ιουλίου 1930: Η έναρξη του πρώτου Παγκοσμίου Κυπέλλου Ποδοσφαίρου στην Ουρουγουάη

Σαν σήμερα γεννιέται ο Νίκολα Τέσλα

Βίνσεντ βαν Γκογκ: Σαν σήμερα γεννιέται ο σπουδαίος καλλιτέχνης

Δείτε όλες τις ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο στο koutipandoras.gr