10 Ιουνίου 1944: Η σφαγή του Διστόμου

Σαν σήμερα, στις 10 Ιουνίου 1944, εκτυλίχθηκε το Ολοκαύτωμα των Ναζί στο Δίστομο Βοιωτίας, που αποτελεί ένα από τα σοβαρότερα εγκλήματα τους στην κατεχόμενη Ελλάδα. Στο πλαίσιο της πολιτικής αντιποίνων που εφάρμοζαν οι Ναζί, πάνω από 200 κάτοικοι, ανάμεσα τους γυναίκες και παιδιά, σφαγιάστηκαν.

Τα γεγονότα που οδήγησαν στη σφαγή του Διστόμου

Τον Μάιο του 1944, η Ομάδα Στρατιών Ε, η οποία είχε υπό την ευθύνη της την ελληνική περιοχή, ανέθεσε στην 4η Μεραρχία Πάντσερ-Γρεναδιέρων των SS την επιτήρηση της Ανατολικής Ηπειρωτικής Ελλάδας.

Η Μεραρχία είχε σημαντικές απώλειες στο ανατολικό μέτωπο και βρισκόταν ήδη από το 1943 στην Ελλάδα για ανασυγκρότηση. Στο Σώμα αυτό συγκαταλέγονταν αρκετοί βετεράνοι του ανατολικού μετώπου, αρκετοί νεοσύλλεκτοι και φανατικοί Ναζί διοικητές, όπως ο συνταγματάρχης Καρλ Σούμερς, γνωστός για τη σκληρότητά του. Το 7ο σύνταγμα, του οποίου ήταν διοικητής, επιλέχθηκε στοχευμένα για την αντιμετώπιση των ανταρτών στη Βοιωτία.

Στις 30 Μαΐου 1944, απλώθηκαν σε μεγάλο κομμάτι της Στερεάς Ελλάδας οι γερμανικές δυνάμεις. Στη Λαμία εγκαταστάθηκαν οι διοικητές του Συντάγματος, το 1ο Τάγμα με τον 1ο και 2ο λόχο στη Λιβαδειά, ο 3ος λόχος στην Πετρομαγούλα και ο 4ος στην Αλίαρτο. Δύο πυροβολαρχίες κάλυπταν τις περιοχές της Γραβιάς και της Αμφίκλειας, το 3ο Τάγμα διεύρυνε τις δυνάμεις του στην Άμφισσα, την Ιτέα και την Αράχωβα.

Όπως συνέβαινε στην πλειονότητα των περιπτώσεων, οι αντιδράσεις από τον ΕΛΑΣ ήταν άμεσες, με τις συγκρούσεις να είναι σχεδόν καθημερινές και αιματηρές. Ως αποτέλεσμα αυτών των συγκρούσεων, οι δυνάμεις των SS είδαν να χάνουν σε μία μόλις εβδομάδα 20 άνδρες και 36 να τραυματίζονται.

Εκτός των συγκρούσεων όμως, χαρακτηριστικά ήταν τα αντίποινα των κατακτητών, σφαγιάζοντας αδιακρίτως άνδρες και γυναίκες, παιδιά και ηλικιωμένους, ακόμα και βρέφη ημερών. Στην αιματηρή λίστα των μαρτυρικών χωρίων θα καταχωρούνταν και το Δίστομο λίγες μέρες αργότερα, στις 10 Ιουνίου.

Η σφαγή της 10ης Ιουνίου 1944

Την 10η Ιουνίου 1944, οι κάτοικοι του Διστόμου εξοντώθηκαν σχεδόν ολοκληρωτικά, στα πλαίσια του λεγόμενου «Sühnemaßnahme», όπου σε ελεύθερη μετάφραση ονομάζεται «μέτρο εξιλέωσης» ή πιο απλά αντίποινα, που αποτελούσε ένας ναζιστικός ευφημισμός για τις εκδικητικές σφαγές που πραγματοποιούσαν.

Προτού φτάσουμε στην 10η Ιουνίου, στο χωριό Στείρι Βοιωτίας, σημειώθηκε συμπλοκή μεταξύ Ελλήνων ανταρτών και της 4ης Μεραρχίας Πάντσερ Γρεναδιέρων της Αστυνομίας των SS, με απώλειες και από τις δύο πλευρές. Ως αποτέλεσμα αυτού, ο διοικητής των SS, Φριτς Λάουτερμπαχ, διέταξε αμέσως αντίποινα εναντίον του Διστόμου, έχοντας την πεποίθηση ότι εκεί βρισκόταν μια βάση ανταρτών. Ενημέρωσε των Κουρτ Ρίκερτ για το σχέδιο και ο ο εκείνος ενέκρινε το σχέδιο, που παρουσιάστηκε ως «αντι-ανταρτική επιχείρηση».

Στις 10 Ιουνίου 1944, δυνάμεις των SS που είχαν ενσωματωθεί στα γερμανικά στρατεύματα κατοχής στην Ελλάδα εκτέλεσαν περίπου 200-300 (πηγές κάνουν λόγο για 218 ή 233 νεκρούς) κατοίκους του Διστόμου, με το χωριό να καίγεται ολοσχερώς.

Όπως συνέβαινε σε αυτές τις περιπτώσεις, στα θύματα συγκαταλέγονταν και άμαχοι που δεν είχαν εμπλοκή στις ανταρτικές δραστηριότητες, όπως γυναίκες, μικρά παιδιά και ηλικιωμένοι. Σύμφωνα με τις πηγές, όσοι επέζησαν, ήταν παιδιά και σώθηκαν έπειτα από προειδοποίηση ενός Γερμανού στρατιώτη. Χαρακτηριστικό επίσης των πηγών και μαρτυριών είναι η αποτύπωση της βαρβαρότητας των Ναζί στους κατοίκους του Διστόμου, με μεταπολεμικές έρευνες να κάνουν λόγο για μια σαδιστική σφαγή.

Η σφαγή του Διστόμου στον διεθνή διάλογο

Η σφαγή του Διστόμου απασχόλησε τόσο την εγχώρια, όσο και τη διεθνή κοινότητα, φτάνοντας στη συσχέτιση με τις σύγχρονες διεκδικήσεις αποζημιώσεων και τη διαχείριση της ιστορικής μνήμης.

Ήδη, από το 1944, η υπόθεση έλαβε διαστάσεις. Το αμερικανικό περιοδικό Life δημοσίευσε εκτενές φωτορεπορτάζ του φωτογράφου Ντμίτρι Κέσελ, παρουσιάζοντας τη βαρβαρότητα των γερμανικών αντιποίνων εστιάζοντας στα θύματα, ιδιαίτερα στις γυναίκες και τα παιδιά. Αντίστοιχα, το 1945 η φωτογράφος Βούλα Παπαϊωάννου κατέγραψε τον πόνο των επιζώντων και των ορφανών του χωριού, συμβάλλοντας στη διαμόρφωση της συλλογικής μνήμης για το έγκλημα.

Σε νομικό επίπεδο, οι γερμανικές θηριωδίες στην Ελλάδα εξετάστηκαν στις Δίκες της Νυρεμβέργης, κυρίως στη Δίκη των Ομήρων (1947-1948). Ο στρατηγός Χέλμουτ Φέλμι καταδικάστηκε για εγκλήματα πολέμου, όμως η ποινή του μειώθηκε και τελικά αποφυλακίστηκε το 1951. Παράλληλα, αποκαλύφθηκε ότι η αρχική γερμανική αναφορά για το Δίστομο ήταν ψευδής, καθώς ο αξιωματικός Λάουτερμπαχ είχε παραποιήσει τα γεγονότα για να δικαιολογήσει τη σφαγή. Ωστόσο, κανείς από τους βασικούς υπευθύνους δεν τιμωρήθηκε ουσιαστικά.

Ο μοναδικός άνθρωπος που δικάστηκε στην Ελλάδα για το Δίστομο ήταν ο αξιωματικός των SS Χάιντς Ζάμπελ. Ωστόσο, υπήρχαν σοβαρές αμφιβολίες για το αν βρισκόταν πράγματι στο Δίστομο την ημέρα της σφαγής. Η υπόθεσή του μετατράπηκε σε πολιτικό ζήτημα, επηρεάζοντας τις ελληνογερμανικές σχέσεις. Τελικά, ο Ζάμπελ εκδόθηκε στη Δυτική Γερμανία το 1953 και οι γερμανικές αρχές διέκοψαν τις νομικές διαδικασίες εναντίον του λόγω έλλειψης αποδεικτικών στοιχείων. Το 1972 οι έρευνες έκλεισαν οριστικά, καθώς κρίθηκε ότι τα αδικήματα είχαν παραγραφεί.

Ένα ζήτημα επίσης που έθιξε η σφαγή του Διστόμου ήταν αυτό των αποζημιώσεων. Όπως αναφέρει η Κατερίνα Κράλοβα, Καθηγήτρια Σύγχρονης Ιστορίας στο Ινστιτούτο Διεθνών Σπουδών του Πανεπιστημίου του Καρόλου (CUNI) και κύρια ερευνήτρια στο Ινστιτούτο Εθνολογίας (CAS), η συμφωνία του 1960 μεταξύ Ελλάδας και Δυτικής Γερμανίας προέβλεπε την καταβολή 115 εκατομμυρίων γερμανικών μάρκων, αλλά η γερμανική πλευρά δεν αναγνώρισε δικαιώματα αποζημίωσης για τα θύματα αντιποίνων όπως εκείνα του Διστόμου. Ως αποτέλεσμα αυτού, οι περισσότεροι επιζώντες και συγγενείς των θυμάτων έλαβαν ελάχιστη ή καθόλου αποζημίωση.

Μερικά χρόνια αργότερα, προς τα τέλη του 20ου αιώνα, το ζήτημα επανήλθε. Επιζώντες και συγγενείς θυμάτων προσέφυγαν στα ελληνικά δικαστήρια διεκδικώντας αποζημιώσεις από το γερμανικό κράτος. Στην Ελλάδα, ο Άρειος Πάγος δικαίωσε τους ενάγοντες, όμως η απόφαση δεν εκτελέστηκε λόγω της αρχής της κρατικής ασυλίας και της άρνησης της Γερμανίας να την αναγνωρίσει. Οι προσφυγές συνεχίστηκαν σε ευρωπαϊκά και ιταλικά δικαστήρια, με ορισμένες αποφάσεις να αναγνωρίζουν τις ελληνικές αξιώσεις. Ωστόσο, το 2012 το Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης έκρινε ότι η Γερμανία προστατεύεται από την κρατική ασυλία. Όσον αφορά τη συλλογική μνήμη, σημαντική φωνή των θυμάτων υπήρξε ο Αργύρης Σφουντούρης, ο οποίος είχε καταθέσει αρκετές αγωγές εναντίον του γερμανικού κράτους και ήταν το κεντρικό πρόσωπο στο ντοκιμαντέρ του Στέφαν Χάουπτ «Ένα τραγούδι για τον Αργύρη» (Ein Lied für Argyris, 2006) σχετικό με τη σφαγή, τη μνήμη και το ιστορικό χρέος.

Όπως γίνεται αντιληπτό, η υπόθεση του Διστόμου δεν παρέμεινε μόνο στις φρικαλεότητες των Ναζί, αλλά ανέδειξε κι άλλα ζητήματα, όπως αυτό των αποζημιώσεων και τη δικαίωση των δολοφονημένων κατοίκων.

Πηγές: boeotia.ehw.gr, academia.edu

Διαβάστε επίσης:

1η Μαΐου 1944: Η θυσία της Καισαριανής

27 Μαρτίου 1821: Η μάχη του Αγίου Αθανασίου Καρύταινας

23 Μαρτίου 1821: Η απελευθέρωση της Καλαμάτας – Οι εκδηλώσεις της ημέρας

Δείτε όλες τις ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο στο koutipandoras.gr