NewsRoom
09 Φεβρουάριος 2018, 19:22

Τζορτζ Όργουελ: "Γιατί Γράφω..."

Ο σημαντικός συγγραφέας περιγράφει με χιούμορ και ειλικρίνεια τους πιο σημαντικούς λόγους που παρακινούν τους ανθρώπους να γράψουν.

NewsRoom 09/02/2018 | 19:22

Στο δοκίμιο του με τίτλο "Γιατί Γράφω" προσπαθεί να περιγράψει τον κόσμο του χαρτιού και της συγγραφικής διαδικασίας. Το κείμενο γράφτηκε το 1946 και πρωτοδημοσιεύτηκε το καλοκαίρι του ίδιου έτους σε ένα αγγλικό λογοτεχνικό περιοδικό.

"Από πολύ νωρίς, κάπου στα έξι μου χρόνια, κατάλαβα ότι θα γινόμουν συγγραφέας. Απ' τα δεκαεφτά μου και ως τα είκοσι τέσσερα πάλεψα να το λησμονήσω, ωστόσο είχα τη συναίσθηση ότι έτσι πάλευα με τη φύση μου κι ότι αργά ή γρήγορα θα καθόμουν να γράψω.

Ήμουν ο μεσαίος από τρία αδέλφια, με πέντε χρόνια διαφορά απ' το πρώτο και το τρίτο, και σπανίως έβλεπα τον πατέρα μου μέχρι τα οχτώ μου. Αυτός ο λόγος και διάφοροι άλλοι μού προξενούσαν μοναξιά και ανέπτυξα δυσάρεστες συμπεριφορές που με έκαναν αντιπαθή σε όλη τη διάρκεια των σχολικών μου χρόνων.

Είχα το χούι του μοναχικού παιδιού: έφτιαχνα ιστορίες στο κεφάλι μου και μιλούσα σε ανύπαρκτους φίλους. Νομίζω ότι η αρχή της συγγραφικής μου φιλοδοξίας συνδέεται άρρηκτα με την αίσθηση απομόνωσης και υποτίμησης που ένιωθα. Καταλάβαινα ότι είχα ταλέντο στις λέξεις και τη δύναμη ν' αντιμετωπίζω τα δυσάρεστα γράφοντας. Έφτιαχνα έναν ολόδικό μου κόσμο όπου μπορούσα να γυρίσω την πλάτη στην καθημερινότητα που με απέρριπτε. Πάντως η συγγραφική μου παραγωγή στα παιδικά και εφηβικά μου χρόνια είναι ζήτημα αν φτάνει τις δέκα σελίδες. Έγραψα το πρώτο μου ποίημα κάπου στα πέντε μου – για την ακρίβεια, το υπαγόρευσα στη μάνα μου. Έλεγε κάτι για μια τίγρη που είχε δόντια σαν πόδια καρέκλας, καλή μεταφορά για την ηλικία μου, όμως ήταν λογοκλοπή απ' το ποίημα του Μπλέικ «Τίγρης, τίγρης», για να λέω την αλήθεια.

Στα έντεκά μου που ξέσπασε ο πόλεμος του 1914-18 έγραψα ένα πατριωτικό ποίημα που δημοσιεύτηκε στην τοπική εφημερίδα και δύο χρόνια αργότερα ακόμα ένα για το στρατηγό Κίτσενερ. Στη συνέχεια, αλλά χωρίς σταθερό ρυθμό, έγραφα μερικά άθλια και συνήθως μισοτελειωμένα ομοιοκατάληκτα ποιήματα για τη φύση. Αποπειράθηκα να γράψω κι ένα διηγηματάκι, κι απέτυχα οικτρά. Αυτό ήταν το σύνολο του έργου μου ως τότε.

Ταυτόχρονα ασχολιόμουν με παραλογοτεχνικές δραστηριότητες. Δηλαδή, οι σχολικές μου εργασίες είχαν σχέση με τη λογοτεχνία και μάλιστα στα δεκατέσσερα έγραψα ένα ομοιοκατάληκτο εργάκι, απομίμηση μιας κωμωδίας του Αριστοφάνη, ενώ επίσης έγραφα στη σχολική εφημερίδα. Όλα μού έβγαιναν εύκολα και με εκπληκτική ταχύτητα. Συμμετείχα και σε περιοδικά που απευθύνονταν σε παιδιά και εφήβους, το ένα χειρότερο απ' το άλλο. Παρίστανα ότι είμαι ο Ρομπέν των Δασών κι αμέσως έβγαινε μια ιστοριούλα προς δημοσίευση.

Σύντομα η φαντασίωση χανόταν κι έμπαινα στους ρόλους σαν πραγματικός συγγραφέας. Έφτιαχνα ρόλους και χαρακτήρες με λεπτομερείς περιγραφές, όλα ζωντάνευαν στο μυαλό μου και συνέχισα έτσι ως τα είκοσι πέντε μου. Αναφέρομαι σ' αυτή την εποχή όπου δε θεωρώ ότι ήμουν συγγραφέας και το εννοώ, γιατί ενώ έψαχνα τις σωστές λέξεις, κατά βάθος δε με αφορούσαν ιδιαίτερα, απλώς έγραφα από κεκτημένη ταχύτητα, σαν να μην μπορούσα να κάνω αλλιώς. Υποθέτω ότι οι ιστοριούλες μου αντανακλούσαν τον εκάστοτε συγγραφέα που θαύμαζα κι ήμουν ανέκαθεν καλός στις περιγραφές.

00eric-blair-1919

Γύρω στα δεκάξι μου ανακάλυψα τη χαρά των λέξεων, των ήχων, των παρηχήσεων μέσα από την ποίηση. Ταυτόχρονα άρχισα να αντιλαμβάνομαι το είδος των βιβλίων που ήθελα να γράψω στο μέλλον. Ήθελα να φτιάξω τεράστια νατουραλιστικά μυθιστορήματα, με εξαντλητικές λεπτομέρειες, παρομοιώσεις και τραγικό τέλος, που να είχαν κομμάτια γεμάτα λέξεις για τις λέξεις. Και στην πραγματικότητα, το πρώτο μου μυθιστόρημα, Οι Μέρες της Μπούρμα [Δωδώνη, 1978], που το έγραψα στα τριάντα μου αλλά ταίριαζε με τις παλιότερες απόψεις μου, ακριβώς αυτού του είδους βιβλίο είναι.

Αναφέρομαι στο παρελθόν μου επειδή δε νομίζω ότι μπορεί κανείς να προσεγγίσει τα κίνητρα ενός συγγραφέα δίχως να γνωρίζει κάποια στοιχεία της πρώιμης εξέλιξής του. Τα έργα μας ορίζονται απ' τις εποχές που ζούμε, ειδικά επειδή η δική μας είναι τόσο ταραχώδης κι επαναστατική, όμως προτού αρχίσει κανείς το γράψιμο έχει αποκτήσει ήδη συναισθηματικές συμπεριφορές από τις οποίες δεν ξεφεύγει ποτέ εντελώς.

Αναμφίβολα ο καλλιτέχνης οφείλει να ελέγξει στην πορεία το ταμπεραμέντο του ώστε ν' αποφύγει κολλήματα στην εποχή της ανωριμότητάς του κι ανόητες, άρρωστες καταστάσεις. Ωστόσο, αν ξεφύγει εντελώς, θα έχει σκοτώσει και την ανάγκη του για δημιουργικότητα. Βάζοντας στην άκρη το βιοποριστικό, νομίζω ότι υπάρχουν τέσσερα τρομερά κίνητρα συγγραφής, ή τουλάχιστον πεζογραφίας. Ενυπάρχουν σε διαφορετικό επίπεδο σε κάθε συγγραφέα και ποικίλλουν ανά εποχή του σε σχέση με την ατμόσφαιρα που βιώνει. Τα κίνητρα αυτά είναι τα εξής:

1. Καθαρός εγωισμός: Ο πόθος να φανείς έξυπνος, να σε κουβεντιάζουν, να σε θυμούνται μετά θάνατον, να εκδικηθείς όσους σε βασάνισαν στα παιδικά ή μετέπειτα χρόνια σου κτλ. Είναι βλακώδες να παριστάνουμε ότι δεν είναι κίνητρο ο εγωισμός, γιατί είναι, και μάλιστα πανίσχυρο. Οι συγγραφείς μοιράζονται κοινά χαρακτηριστικά με τους άλλους καλλιτέχνες, τους επιστήμονες, τους πολιτικούς, τους δικηγόρους, γενικά τους επιτυχημένους. Οι «πιο απλοί» άνθρωποι συνήθως δεν έχουν συνείδηση του εγωισμού τους. Κάπου στα τριάντα τους ξεχνούν την ιδέα της μοναδικότητάς τους και ζουν για τους άλλους, για την κοινωνία – με αποτέλεσμα να πνίγονται. Ωστόσο υπάρχει και η μειονότητα των χαρισματικών, θεληματικών πλασμάτων που είναι αποφασισμένα να ζήσουν τη δική τους ζωή ως το τέλος, και οι συγγραφείς εντάσσονται σ' αυτά. Εννοώ τους σοβαρούς συγγραφείς, που δε βάζουν πρώτο στόχο το κέρδος. Και ομολογώ πως θεωρώ τους συγγραφείς πιο εγωκεντρικούς και ματαιόδοξους απ' τους δημοσιογράφους, αλλά, επιμένω, τους συγγραφείς που παραβλέπουν τις πωλήσεις.

2. Αισθητικός ενθουσιασμός: Η αντίληψη της ομορφιάς στον εξωτερικό κόσμο αλλά και η ομορφιά των λέξεων, της γλώσσας γενικότερα, κι η γοητεία των παρηχήσεων, ο ρυθμός των φράσεων, των διαλόγων και της πλοκής σε μια καλή ιστορία. Επίσης, η επιθυμία να μοιραστείς την εμπειρία που θεωρείς σημαντική για σένα με τους άλλους. Το αισθητικό κίνητρο είναι αδύναμο σε αρκετούς συγγραφείς, αλλά ακόμα κι ένας διαφημιστής ή συγγραφέας εγχειριδίων έχει τις δικές του αγαπημένες λέξεις, που δεν ξέρει γιατί τις προτιμάει, ή μπορεί να έχει άποψη για την τυπογραφία, τα περιθώρια, την εικόνα του κειμένου. Αν ξεφύγουμε απ' το επίπεδο ενός δρομολογίου τρένων, όλα τα βιβλία έχουν άποψη επί της αισθητικής.

3. Ιστορική παρόρμηση: Η ανάγκη να δεις τα πράγματα ως έχουν, να βρεις τα πραγματικά γεγονότα, να τα καταγράψεις σαν να είσαι αποθηκάριος για τους μελλοντικούς αναγνώστες.

4. Πολιτική στόχευση: Χρησιμοποιώ τη λέξη «πολιτική» με την ευρύτερη έννοιά της. Είναι η ανάγκη του συγγραφέα να σπρώξει τον κόσμο προς κάποια κατεύθυνση, προς την κοινωνία που θεωρεί ότι οφείλουμε να πάμε. Και διευκρινίζω ότι πιστεύω ακράδαντα πως δεν υπάρχει α-πολιτικό βιβλίο. Ακόμα και η άποψη ότι η τέχνη δεν πρέπει να έχει σχέση με την πολιτική είναι αφ' εαυτής πολιτική θέση.

Εννοείται ότι τα τέσσερα αυτά κίνητρα πολεμούν το ένα το άλλο κατά περιόδους και ασφαλώς διαφοροποιούνται, ανάλογα με τον άνθρωπο και τις στιγμές του. Εκ φύσεως (και εδώ εννοώ τη φύση του ανθρώπου πλησιάζοντας στην ενηλικίωσή του) είμαι απ' αυτούς στους οποίους τα τρία πρώτα κίνητρα υπερέχουν του τέταρτου. Νομίζω ότι αν είχα ζήσει σε πιο ειρηνικές εποχές, θα συνέχιζα να γράφω κείμενα γεμάτα φιοριτούρες και θα είχα άγνοια της πολιτικής συνείδησης που λόγω συνθηκών υποχρεώθηκα να αποκτήσω.

Θα μπορούσα μια χαρά να έχω γίνει γραφέας επαγγελματικών φυλλαδίων. Έφαγα πέντε χρόνια σε λάθος επάγγελμα (δούλεψα στην Μπούρμα [Βιρμανία], στην ινδική αστυνομία) κι ύστερα πέρασα τρομερή φτώχεια και ένιωθα αποτυχημένος. Αυτά τα δύο αύξησαν το εγγενές μίσος μου προς την εξουσία. Απέκτησα σαφή επίγνωση της διαφοράς των τάξεων και ειδικότερα της εργατικής, ενώ παράλληλα η δουλειά μου στην Μπούρμα με έκανε να καταλάβω το βαθύτερο νόημα του ιμπεριαλισμού. Αλλά και πάλι, δεν είχα σαφή πολιτικό προσανατολισμό. Ύστερα ήρθε ο Χίτλερ, ο ισπανικός εμφύλιος και άλλα. Ωστόσο ήμασταν στο 1935 και ακόμη δεν είχα καταλήξει ως προς τις πολιτικές μου πεποιθήσεις και αυτή η ασάφεια έβγαινε στα γραπτά μου.

Ο ισπανικός πόλεμος και άλλα ιστορικά γεγονότα της επόμενης διετίας μού έδειξαν πού ανήκω. Κάθε αράδα σοβαρού έργου που έβγαλα από το '37 κι έπειτα γράφτηκε ευθέως ή εμμέσως ενάντια στον απολυταρχισμό, με στόχο τον δημοκρατικό σοσιαλισμό, όπως εγώ τον αντιλαμβάνομαι. Κατά τη γνώμη μου, δε γίνεται ν' αποφύγεις την εποχή σου και το ερώτημα είναι με ποιον θα πας και ποιον θα εγκαταλείψεις. Ωστόσο, όσο περισσότερη επίγνωση έχεις για τις πολιτικές πεποιθήσεις σου, τόσο περισσότερο φέρεσαι ως πολιτικό ον στο έργο σου, χωρίς να θυσιάζεις την αισθητική και τη διανοητική σου ακεραιότητα – κάτι που θέλει τεράστιο κόπο.

Αυτό που πραγματικά ποθούσα κι επιδίωκα επί μια δεκαετία ήταν να μετατρέψω την πολιτική γραφή σε τέχνη. Το γράψιμο ξυπνάει μέσα μου από μια αίσθηση παρτιζάνικης συντροφικότητας και κοινωνικής αδικίας. Όταν κάθομαι να γράψω, δε λέω μέσα μου «τώρα θα βγάλω ένα έργο τέχνης». Γράφω γιατί ανακάλυψα ένα ψέμα που θέλω να ξεμπροστιάσω, ένα γεγονός που θέλω να κοινοποιήσω και η πρώτιστη έγνοιά μου είναι να ακουστώ. Όμως δε θα κατάφερνα να βγάλω ένα βιβλίο, ούτε καν ένα μακροσκελές άρθρο, χωρίς την προσωπική μου άποψη και αισθητική. Αν κανείς ενδιαφερθεί για το έργο μου, θα διαπιστώσει ότι ακόμα και σε καθαρά προπαγανδιστικά κείμενά μου, το περιεχόμενο δεν έχει καμία σχέση με το λόγο που ακούς από επαγγελματίες πολιτικούς.

Δεν είμαι ικανός, ούτε και θέλω να εγκαταλείψω εντελώς τον κόσμο της παιδικής μου ηλικίας. Όσο είμαι ζωντανός και γερός, θα τρέφω την ίδια αγάπη για την πεζογραφία και την πρόζα, θα αγαπώ την επιφάνεια της γης και θα απολαμβάνω τα υπαρκτά, απτά αντικείμενα και τις άχρηστες πληροφορίες. Έπαψα πια να προσπαθώ να καταπνίξω αυτή την πλευρά της προσωπικότητάς μου. Το θέμα είναι να συμβιβάσω τις βαθιά ριζωμένες μέσα μου συμπάθειες κι αντιπάθειες με το ουσιώδες του δημόσιου βίου που η ζωή απαιτεί στην καθημερινότητά της.

Δεν είναι εύκολο. Δημιουργούνται προβλήματα δομής και γλώσσας, και γεννιέται το ζήτημα της ειλικρίνειας. Να σας δώσω ένα παράδειγμα για την ωμή ακατέργαστη δυσκολία που μου δημιουργείται: το βιβλίο μου για τον ισπανικό εμφύλιο, Φόρος τιμής στην Καταλονία [εκδόσεις Ελεύθερος Τύπος, 1990], προφανώς είναι ένα καθαρά πολιτικό κείμενο, αλλά αυτό που μετράει είναι ότι γράφτηκε με σχετική αποστασιοποίηση και με φροντίδα για τη φόρμα. Προσπάθησα πολύ σκληρά να πω όλη την αλήθεια, δίχως να παραβιάσω τα λογοτεχνικά μου ένστικτα.

Πάντως περιέχει κι ένα μεγάλο κεφάλαιο γεμάτο από αναφορές σε εφημερίδες της εποχής, γιατί ήθελα να υπερασπιστώ τους τροτσκιστές που είχαν κατηγορηθεί ότι συνωμότησαν με τον Φράνκο. Σαφώς αυτό το κεφάλαιο που ήταν απολύτως ενταγμένο στα γεγονότα, άρα ακατανόητο στους μελλοντικούς αναγνώστες, κατέστρεφε το βιβλίο. Ένας κριτικός που σέβομαι με ρώτησε αργότερα: «Γιατί βάλατε αυτό το κεφάλαιο; Κάνατε ένα δυνάμει καλό λογοτεχνικό βιβλίο δημοσιογραφικό πόνημα». Είχε δίκιο, όμως δεν μπορούσα να μην το κάνω. Έτυχε να γνωρίζω ιστορικά στοιχεία που ελάχιστοι γνώριζαν στην Αγγλία κι όφειλα να καταγράψω πόσο άδικα κατηγορήθηκαν εκείνοι οι αθώοι άνθρωποι. Αν δεν είχα γίνει έξαλλος με την κατάφωρη αδικία, δε θα είχα γράψει το βιβλίο.

Το ίδιο πρόβλημα επανέρχεται συχνά στα γραπτά μου. Το πρόβλημα της γλώσσας είναι πιο περίπλοκο και απαιτεί ευρύτερη ανάλυση που δεν ταιριάζει εδώ. Το μόνο που μπορώ να πω είναι ότι τα τελευταία χρόνια προσπαθώ να γράφω λιγότερο απεικονιστικά και με μεγαλύτερη ακρίβεια. Κατά βάθος, πάντως, πιστεύω πως όταν έχεις πια τελειοποιήσει ένα στυλ, το έχεις ταυτόχρονα ξεπεράσει. Στη Φάρμα των Ζώων προσπάθησα, εν πλήρει συνειδήσει, να εμφυσήσω πολιτική και καλλιτεχνική στόχευση παράλληλα. Εφτά χρόνια τώρα δεν έχω γράψει μυθιστόρημα, όμως ελπίζω να γίνει σύντομα. Σίγουρα θα είναι αποτυχία, κάθε βιβλίο είναι αποτυχία, αλλά ξέρω πια με διαύγεια τι είδους βιβλίο θέλω να γράψω.

Διαβάζοντας όσα έγραψα εδώ, διαπιστώνω πως ίσως οι αναγνώστες μου σκεφτούν ότι τα κίνητρά μου σχετίζονται με το κοινό μου και απευθύνονται σε αυτό. Δε θέλω να σας αφήσω με αυτή την εντύπωση. Όλοι οι συγγραφείς είναι ματαιόδοξοι, εγωιστές και τεμπέληδες. Ωστόσο στο βάθος τα κίνητρά τους παραμένουν μυστηριώδη. Η συγγραφή ενός βιβλίου είναι ένας εφιαλτικός, εξαντλητικός αγώνας, μια μάχη ατέλειωτη με κάποιου είδους ανίατη ασθένεια. Αποκλείεται να μπεις σε τέτοιο βάσανο αν δε σε σπρώχνει κάποιος ανείδωτος δαίμονας που δεν μπορείς να του αντισταθείς αλλά ούτε και να τον κατανοήσεις.

Ίσως να είναι ο δαίμονας που κάνει τα μωρά να στριγκλίζουν για να σου τραβήξουν την προσοχή. Κι απ' την άλλη, είναι εξίσου αληθές ότι δε θα γράψεις κάτι επιεικώς αναγνώσιμο, αν δεν παλεύεις διαρκώς να εξαφανίσεις την προσωπικότητά σου, την ύπαρξή σου, ώστε να ανασάνει το έργο σου αυτόνομο. Η καλή πρόζα μοιάζει με τζάμι σε παράθυρο: θέλει καθαρότητα. Δεν μπορώ να πω με σιγουριά ποιο απ' τα κίνητρά μου είναι το ισχυρότερο, εντούτοις ξέρω ποιο απ' όλα αξίζει και το ακολουθώ. Κι όταν ξανακοιτώ τη δουλειά μου, βλέπω ότι πάντα μα πάντα, όπου λείπει η πολιτική συναίσθηση και στόχευση, τα βιβλία μου μοιάζουν άψυχα. Αυτοπροδόθηκα συχνά και μπήκα σε ροζουλιά κείμενα, φράσεις χωρίς νόημα και βάθος, κοσμητικά επίθετα και γενικώς μπούρδες».

To koutipandoras.gr θεωρεί δικαίωμα του κάθε αναγνώστη να εκφράζει ελεύθερα τις απόψεις του. Ωστόσο, τονίζουμε ρητά ότι δεν υιοθετούμε τις απόψεις αυτές καθώς εκφράζουν τον εκάστοτε χρήστη και μόνο αυτόν. Παρακαλούμε πολύ να είστε ευπρεπείς στις εκφράσεις σας. Τα σχόλια με ύβρεις θα διαγράφονται, ενώ οι χρήστες που προκαλούν ή υβρίζουν θα αποκλείονται.